اگر بخواهیم در مورد دیسک کمر صحبت کنیم، باید ستون فقرات را بررسی کنیم. ستون فقرات (ستون مهرهها) از ۳۳ مهره تشکیل شده است که بهوسیله دیسکهای اسفنجی از یکدیگر جدا میشوند. ستون فقرات به چهار ناحیه تقسیم میشود:
- ناحیه گردنی: شامل ۷ مهره اول که در ناحیه گردن قرار دارند.
- ناحیه سینهای : شامل ۱۲ مهره بعدی که در ناحیه قفسه سینه قرار دارند.
- ناحیه کمری: شامل ۵ مهره بعدی که در ناحیه پایین کمر قرار دارند.
- ناحیه خاجی: شامل ۵ مهره انتهایی که در زیر کمر قرار دارند و ۴ مهره آنها استخوان دنبالچه را تشکیل میدهند.
ستون فقرات کمری از ۵ قطعه استخوانی در ناحیه پایین کمر تشکیل شده است و بیماری دیسک کمری در همین ناحیه رخ میدهد.
انواع درگیری دیسک کمر
دیسک برجسته
با افزایش سن، دیسک بینمهرهای ممکن است مایع خود را از دست داده و خشک شود. در این حالت دیسک اسفنجی که بین مهرهها قرار دارد و نقش ضربهگیر را ایفا میکند، فشرده میشود. این فرایند میتواند باعث تضعیف و تخریب حلقه خارجی سخت دیسک شود و در نتیجه، بخش داخلی دیسک (هسته یا نوکلئوس) به سمت بیرون برجسته گردد. به این حالت «دیسک برجسته» گفته میشود.
دیسک پارهشده یا فتق دیسک
در صورت ادامه فرسایش دیسک یا وارد شدن فشار مداوم به ستون فقرات، هسته داخلی دیسک ممکن است از حلقه خارجی خارج شود. این وضعیت «پارگی دیسک» یا «فتق دیسک» نام دارد. قطعات دیسک بیرونزده میتوانند به ریشههای عصبی که در پشت فضای دیسک قرار دارند فشار وارد کنند و موجب درد، ضعف، بیحسی یا تغییرات حسی شوند.
بیشتر فتقهای دیسک در ناحیه تحتانی ستون فقرات کمری رخ میدهند، بهویژه بین مهرههای چهارم و پنجم کمری و بین مهره پنجم کمری و مهره اول خاجی.
علل مشکلات دیسک کمر
مشکل دیسک کمر در اثر تغییر در ساختار طبیعی دیسک ایجاد میشود. در اغلب موارد، این بیماری نتیجه افزایش سن و فرسایش طبیعی دیسک ها است. گاهی آسیبهای شدید میتوانند باعث فتق یک دیسک سالم شوند یا وضعیت یک دیسک از قبل آسیبدیده را تشدید کنند.
چه افرادی در معرض خطر بیشتری هستند؟
افزایش سن شایعترین عامل خطر است، اما کمتحرکی نیز میتواند موجب ضعف عضلات شکم و کمر شود و حمایت کافی از ستون فقرات را کاهش دهد.
افرادی که معمولاً فعالیت بدنی ندارند و ناگهان فعالیتهای سنگین انجام میدهند، بیشتر در معرض آسیبهای کمری قرار میگیرند. همچنین مشاغلی که نیاز به بلند کردن اجسام سنگین و حرکات چرخشی مکرر ستون فقرات دارند، خطر آسیبهای کمری را افزایش میدهند.
علائم اختلال دیسک کمر
علائم بیماری دیسک کمر بسته به محل فتق دیسک و ریشه عصبی تحت فشار متفاوت است. شایعترین علائم عبارتند از:
- درد متناوب یا مداوم در ناحیه کمر که با حرکت، سرفه، عطسه یا ایستادن طولانی تشدید میشود؛
- اسپاسم عضلات کمر؛
- سیاتیک (درد منتشرشونده از کمر یا باسن به سمت ساق پا یا کف پا)؛
- ضعف عضلانی در پاها؛
- بیحسی در پا یا کف پا؛
- کاهش رفلکسهای زانو یا مچ پا؛
- تغییر در عملکرد مثانه یا روده.
این علائم ممکن است مشابه سایر بیماریها باشند؛ بنابراین مراجعه به پزشک برای تشخیص قطعی ضروری است.
تشخیص اختلال دیسک کمر
علاوه بر شرح حال پزشکی کامل و معاینه فیزیکی، ممکن است یک یا چند مورد از آزمایشهای زیر انجام شود:
- رادیوگرافی: استفاده از اشعه ایکس برای تهیه تصاویر از استخوانها و ساختارهای داخلی؛
- MRI: استفاده از میدان مغناطیسی قوی، امواج رادیویی و رایانه برای ایجاد تصاویر دقیق بدون اشعه ایکس؛
- میلوگرام: تزریق ماده حاجب به کانال نخاعی برای مشاهده بهتر ساختارها در تصاویر رادیولوژی؛
- سیتیاسکن: تهیه تصاویر دقیق از استخوانها، عضلات، چربی و اندامها؛
- الکترومیوگرافی: بررسی فعالیت الکتریکی عضلات برای ارزیابی آسیب عصبی؛
- دیسکوگرام: وارد کردن سوزن به داخل دیسک تحت هدایت اشعه ایکس.
درمان اختلال دیسک کمر
در اغلب موارد، درمانهای محافظهکارانه اولین انتخاب هستند و ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- استراحت در بستر؛
- آموزش اصول صحیح حرکات بدنی برای کاهش فشار بر دیسک؛
- فیزیوتراپی (شامل اولتراسوند، ماساژ، تمرینات تقویتی و ورزشی)؛
- کنترل وزن؛
- استفاده از کمربند طبی کمری؛
- داروهای مسکن و شلکننده عضلانی.
در صورتی که این روشها مؤثر نباشند، ممکن است جراحی برای برداشتن بخش بیرونزده دیسک ضروری شود. جراحی تحت بیهوشی عمومی انجام میشود و گاهی برای دسترسی به دیسک، بخشی از استخوان پشت ستون فقرات برداشته میشود. پس از جراحی، ممکن است برای چند هفته محدودیت فعالیت وجود داشته باشد تا از فتق مجدد دیسک جلوگیری شود.
پیشگیری از اختلال دیسک کمر
حفظ وزن سالم، ورزش منظم، رعایت وضعیت صحیح بدن و پرهیز از سیگار کشیدن میتواند خطر ابتلا به بیماری دیسک کمری را کاهش دهد. سیگار خطر فتق دیسک را افزایش میدهد و باید ترک شود.
زندگی با اختلال دیسک کمر
درمانهای محافظهکارانه نیازمند صبر و پیگیری هستند، اما پایبندی به برنامه درمانی میتواند درد کمر را کاهش داده و از تشدید آسیب جلوگیری کند. چه درمان غیرجراحی و چه جراحی، هر دو به زمان نیاز دارند تا تاثیرات خود را نشان دهند.
نکات کلیدی درباره اختلال دیسک کمر
- بیماری دیسک کمری زمانی رخ میدهد که دیسک ناحیه پایین کمر دچار برجستگی یا فتق شود.
- این بیماری موجب درد کمر، درد پا و ضعف عضلانی میشود که با حرکت تشدید میگردد.
- هدف اولیه درمان، کاهش درد و جلوگیری از آسیب بیشتر به ستون فقرات است.
- در صورت عدم پاسخ به درمانهای محافظهکارانه، جراحی میتواند مدنظر قرار گیرد.
