وقتی صحبت از دیابت میشود، ذهن ما اغلب به عدد قند خون، رژیم غذایی یا مصرف منظم داروها می رود؛ در حالی که دیابت تنها یک اختلال مربوط به قند خون نیست. اختلالات متابولیک، به خصوص در صورت بالا بودن طولانی مدت قند خون می تواند به تدریج بر بخش های مختلف بدن، از عروق خونی گرفته تا کلیه ها، چشم ها و بهویژه اعصاب، اثر بگذارد. به همین دلیل است که بسیاری از افراد مبتلا به دیابت، علاوه بر نگرانی درباره قند خون، با مشکلاتی مانند خستگی مداوم، ضعف، گزگز، بی حسی یا احساس سوزش در پاها و دست ها نیز رو به رو می شوند.
این علائم گاهی نشانه «نوروپاتی دیابتی» یا همان آسیب عصبی ناشی از دیابت هستند؛ یکی از شایع ترین مشکلات این بیماری که می تواند کیفیت زندگی فرد را تحت تاثیر قرار دهد. آسیب عصبی در دیابت معمولا به آرامی و طی سال ها ایجاد می شود و در بسیاری از موارد، ابتدا با علائم خفیفی مانند مورمور شدن انگشتان پا آغاز می شود.
در کنار کنترل قند خون، وضعیت تغذیه و دریافت برخی ریزمغذی ها نیز در سلامت اعصاب اهمیت دارد. در این میان، ویتامین های گروه ب، به ویژه ب1، ب6 و ب12 نقش مهمی ایفا می کنند. این ویتامین ها در تولید انرژی سلولی، عملکرد طبیعی سیستم عصبی و حفظ پوشش محافظ اعصاب نقش دارند. کمبود این ویتامین ها می تواند علائمی ناشی از آسیب عصبی ایجاد کند یا در برخی موارد، این علائم را تشدید کند.
موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا می کند که بدانیم مصرف کنندگان طولانی مدت متفورمین، بیشتر در معرض کمبود ویتامین ب12 قرار دارند. به همین دلیل، در سال های اخیر توجه پژوهشگران به نقش ویتامین های گروه ب در حمایت از سلامت اعصاب بیماران دیابتی افزایش یافته است؛ هرچند این ویتامین ها جایگزین درمان اصلی دیابت نیستند، اما می توانند بخشی از یک رویکرد کامل تر برای مراقبت از بیماران باشند.
ویتامین ب1
ویتامین ب1 یا «تیامین» یکی از ویتامین های ضروری برای تولید انرژی در بدن و عملکرد طبیعی اعصاب است. بدن ما برای تبدیل مواد غذایی به انرژی، به این ویتامین نیاز دارد و سلول های عصبی نیز برای فعالیت طبیعی خود به مقدار کافی تیامین وابسته هستند.
برخی پژوهش ها نشان داده اند که در افراد مبتلا به دیابت، میزان تیامین در بدن ممکن است کمتر از حد طبیعی باشد. این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا کاهش تیامین می تواند با اختلال عملکرد اعصاب و آسیب عروق کوچک ارتباط داشته باشد.
از این رو، در سال های اخیر توجه بیشتری به نقش ویتامین ب1 در حمایت از سلامت اعصاب بیماران مبتلا به دیابت شده است. هرچند تیامین به تنهایی درمان دیابت یا مشکلات ناشی از آن محسوب نمی شود، اما دریافت کافی آن می تواند بخشی از یک برنامه تغذیه ای مناسب برای حفظ سلامت عمومی و عملکرد بهتر سیستم عصبی باشد.
ویتامین ب6
ویتامین ب6 یا «پیریدوکسین» در متابولیسم پروتئین ها و تولید برخی ناقل های عصبی نقش دارد و برای عملکرد طبیعی سیستم عصبی ضروری است. این ویتامین همچنین در تنظیم خلق و خو و کاهش برخی علائم خستگی و اختلالات عصبی نقش دارد. با این حال، مصرف بیش از حد آن، به ویژه در مصرف طولانی مدت، می تواند خود باعث آسیب عصبی شود؛ بنابراین استفاده از مکمل های ب6 باید در دوز صحیح و توصیه شده باشد.
ویتامین ب12
ویتامین ب12 یا «کوبالامین» برای ساخت گلبول های قرمز، حفظ پوشش محافظ اعصاب به نام میلین و عملکرد طبیعی سیستم عصبی ضروری است. این ویتامین نقش مهمی در پیشگیری از کم خونی و همچنین حفظ سلامت بافت عصبی دارد.
کمبود ویتامین ب12 در افراد مبتلا به دیابت، به ویژه کسانی که برای مدت طولانی از متفورمین استفاده می کنند، موضوعی شناخته شده است. مطالعات نشان داده اند که متفورمین می تواند جذب این ویتامین را کاهش دهد و در نتیجه سطح آن در بدن پایین بیاید. این کمبود در برخی افراد ممکن است باعث تشدید علائمی مانند گزگز، بی حسی، ضعف یا خستگی شود. به همین دلیل، بسیاری از متخصصان توصیه می کنند سطح ویتامین ب12 در بیماران مصرف کننده طولانی مدت متفورمین به صورت دوره ای بررسی شود، به ویژه اگر علائم عصبی وجود داشته باشد.
مکمل های حاوی ویتامین های گروه ب در دیابت
ویتامین های گروه ب، به ویژه ب1، ب6 و ب12، نقش مهمی در تولید انرژی و عملکرد طبیعی سلول های عصبی دارند. در بیماران مبتلا به دیابت، به دلیل تغییرات متابولیک و همچنین مصرف برخی داروها مانند متفورمین، احتمال کاهش سطح بعضی از این ویتامین ها بیشتر است.
در چنین شرایطی، استفاده از مکمل های حاوی ویتامین های گروه ب می تواند در برخی بیماران به عنوان یک رویکرد حمایتی برای کمک به کاهش علائم آسیب های عصبی مطرح باشد. با این حال، شواهد علمی نشان می دهد که این مکمل ها درمان اصلی دیابت یا نوروپاتی دیابتی نیستند و جایگزین کنترل قند خون، تغذیه مناسب و درمان های استاندارد نمی شوند.
نکته مهم این است که مصرف این ویتامین ها باید هدفمند و بر اساس نیاز فرد باشد. در مجموع، توجه به این ویتامین ها می تواند یک گام ساده اما موثر در مسیر مراقبت بهتر از بیماران مبتلا به دیابت و حفظ سلامت سیستم عصبی باشد.
دکتر مهشید مولا (داروساز)
