اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)، یک اختلال شایع سلامت روان است که میتواند بعد از رویدادی آسیبزا ایجاد شود. این اختلال شامل علائمی مانند یادآوری و بازسازی مجدد سانحه در ذهن (فلش بک)، اضطراب، افکار و باورهای منفی، بیش هوشیاری و موارد دیگر است. درمان اصلی PTSD، رواندرمانی (گفتار درمانی) است. برای آشنایی بیشتر با علائم، علل و روشهای درمان PTSD ادامه مطلب را از دست ندهید.
PTSD چیست؟
PTSD مخفف عبارت Post-Traumatic Stress Disorder و به معنی اختلال استرس پس از سانحه است. این عارضه یک اختلال سلامت روان است که برخی افراد پس از تجربه یا مشاهده رویدادی آسیبزا دچار آن میشوند. این رویداد آسیبزا ممکن است تهدیدکننده زندگی باشد یا تهدید قابل توجهی برای سلامت جسمانی، عاطفی یا روانی فرد ایجاد کند. PTSD افراد در همه سنین را تحتتاثیر قرار میدهد.
افراد مبتلا به PTSD، افکار و احساسات شدید و مزاحم مرتبط با یک سانحه را دارند که مدتها پس از وقوع آن رویداد ادامه پیدا میکند. این عارضه شامل پاسخهای استرسی مانند موارد زیر است:
- اضطراب، خلق افسرده یا احساس گناه یا شرم
- داشتن فلش بک یا کابوس
- اجتناب از موقعیتها، مکانها و فعالیتهای مرتبط با رویداد آسیبزا
این علائم باعث ناراحتی میشوند و در عملکرد روزانه فرد اختلال ایجاد میکنند.
اختلال استرس پس از سانحه چگونه ایجاد میشود؟
اگرچه مشخص نیست چرا افراد دچار PTSD میشوند، اما چند دلیل احتمالی برای این موضوع مطرح شده است:
- مکانیسم بقا: برخی افراد بر این باورند که PTSD نتیجه یک مکانیسم غریزی است که با هدف کمک به بقای فرد در مواجهه با تجربیات آسیبزای بعدی ایجاد میشود. بهطور مثال، فلش بکهایی که بسیاری از افراد مبتلا به PTSD تجربه میکنند، ممکن است آنها را وادار به مرور دقیق آن رویداد کند تا اگر رویداد مشابهی مجددا اتفاق افتاد، آمادگی بیشتری داشته باشند.
- سطوح بالای آدرنالین: مطالعات نشان میدهند که افراد مبتلا به PTSD، سطوح غیرطبیعی از هورمونهای استرس مثل آدرنالین دارند. در حالت عادی، زمانی که فرد در خطر باشد، بدن این هورمونها را تولید میکند تا واکنشی به نام «جنگ یا گریز» را فعال کند. این واکنش به کاهش حساسیت حواس و کاهش احساس درد کمک میکند. بدن بیماران مبتلا به PTSD، حتی در شرایطی که خطری هم وجود ندارد، تولید مقدار زیاد این هورمونها را ادامه میدهد. به نظر میرسد همین موضوع سبب ایجاد احساس رخوت و بیش هشیاری در مبتلایان به این بیماری میشود.
- تغییرات در مغز: در افراد مبتلا به PTSD، بخشهایی از مغز که در پردازش هیجانات نقش دارند در تصویربرداریهای مغزی متفاوت به نظر میرسند.
آیا داشتن اضطراب بعد از یک سانحه ناگوار لزوما به معنای اختلال PTSD است؟
ممکن است پس از تروما دچار اضطراب شوید، بدون اینکه معیارهای تشخیصی اختلال استرس پس از سانحه را داشته باشید. اضطراب مداوم ناشی از تروما میتواند به اندازهای شدید باشد که به اختلالات اضطرابی مانند PTSD منجر شود. پزشکان زمانی اختلالات اضطرابی ناشی از تروما را تشخیص میدهند که علائم، پایدار و فراگیر باشند و موجب اختلال قابل توجه در زندگی روزمره فرد شوند.
آیا PTSD یک بیماری روانی است؟
اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)، یک اختلال جدی روانی است که برخی افراد پس از تجربه رویدادی شوکهکننده، ترسناک یا خطرناک دچار آن میشوند. به این رویداد، تروما گفته میشود. پس از تجربه یک تروما، مواجهه با ترس، اضطراب و اندوه امری شایع است. خوشبختانه بیشتر افراد با گذشت زمان بهبود پیدا میکنند، اما اگر به PTSD مبتلا باشید، این افکار و احساسات از بین نمیروند و حتی ممکن است ماهها و سالها ادامه پیدا کنند و بدتر شوند.
چه حوادثی باعث PTSD میشوند؟
تقریبا 61 تا 80 درصد از افراد در مقطعی از زندگی خود، رویدادی آسیبزا را تجربه میکنند و حدود 5 تا 10 درصد این افراد دچار PTSD میشوند. بهطور کلی مشخص نیست چرا افراد بهطور متفاوتی به تروما واکنش نشان میدهند، اما مطالعات نشان میدهند که افراد مبتلا به اختلال استرس پس از سانحه، سطوح غیرطبیعی از برخی انتقالدهندههای عصبی و هورمونها دارند. همچنین این افراد تغییراتی در مغز را تجربه میکنند.
تغییرات انتقال دهندههای عصبی و هورمونی: مطالعات نشان میدهند که بیماران مبتلا به PTSD سطح نرمال تا پایین هورمون کورتیزول و سطوح افزایشیافته فاکتور رهاسازی کورتیکوتروپین (CRF) را دارند که سبب تحریک رهاسازی نور اپی نفرین و ایجاد پاسخ جنگ و گریز در بدن میشود که علائم زیر را به دنبال خواهد داشت:
- افزایش ضربان قلب
- افزایش فشار خون
- افزایش هوشیاری و از جا پریدن
تغییرات مغز: PTSD با تغییراتی در عملکرد و ساختار مغز مرتبط است.
راهی برای پیش بینی بروز اختلال استرس پس از سانحه بعد از یک رویداد وجود ندارد اما بروز این اختلال در افرادی که موارد زیر را تجربه کردهاند، شایعتر است:
- برخی انواع خاص تروما، بهخصوص جنگهای نظامی یا تعرض جنسی
- تروما در دوران کودکی
- آسیبدیدگی در زمان وقوع رویداد
- وحشت، درماندگی یا ترس شدید در زمان رویداد
- نبود حمایت اجتماعی پس از یک رویداد آسیبزا
- تروماهای طولانیمدت یا تکرارشونده
- ابتلا به اختلالات سلامت روان یا مصرف مواد
نقش تروما در اختلال استرس پس از سانحه
تروما یا رویداد آسیبزا به هر چیزی گفته میشود که بهشدت موجودیت یا احساس امنیت شما را تهدید میکند. این رویداد لزوما نباید یک اتفاق مفرد (مانند تصادف رانندگی) باشد، بلکه ممکن است تروماهای طولانیمدت مانند زندگی در شرایط جنگی یا سوء استفاده مکرر باشد. همچنین، تروما ممکن است بهطور مستقیم برای شما رخ ندهد، بلکه شما شاهد یک رویداد آسیبزا باشید. علاوه بر این، ممکن است پس از آگاهی از وقوع یک رویداد آسیبزا برای یکی از عزیزانتان دچار PTSD شوید. چند نمونه از رویدادهای آسیبزا عبارتند از:
- حوادث جدی مانند تصادف رانندگی
- آسیب شدید یا بیماری ناگهانی
- جنگ و نبردهای نظامی
- بلایای طبیعی مانند گردباد، زلزله، آتشسوزی یا سیل
- آزار جسمی
- آزار کلامی
- تجاوز یا سوء استفاده جنسی
- زورگویی
- مرگ ناگهانی یکی از عزیزان
آیا PTSD فقط بعد از جنگ ایجاد میشود؟
اگرچه جنگ یکی از شایعترین رویدادهایی است که باعث بروز PTSD میشود، اما رویدادهای دیگری نیز ممکن است منجر به این اختلال سلامت روان شوند:
- آزار جسمی در دوران کودکی
- خشونت جنسی
- حمله فیزیکی
- تهدید شدن با سلاح
- تصادف
سایر رویدادهای آسیبزای دیگری که ممکن است منجر به PTSD شوند، عبارتند از آتشسوزی، بلایای طبیعی، زورگیری، سرقت، سقوط هواپیما، شکنجه، آدمربایی، یک تشخیص پزشکی تهدیدکننده زندگی، حمله تروریستی و سایر رویدادهای شدید یا تهدیدکننده زندگی.
آیا اختلال استرس پس از سانحه ارثی است؟
بر اساس پژوهشها، چندین عامل میتوانند خطر ابتلا به اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) را افزایش دهند؛ از جمله عوامل ژنتیکی و ارثی. یک مطالعه نشان داده است که تغییر در برخی ژنها، مانند ژنهای مرتبط با سروتونین یا پاسخ به استرس، ممکن است افراد را مستعد ابتلا به PTSD یا سایر اختلالات مرتبط با تروما کند.
علائم اختلال استرس پس از سانحه PTSD چیست؟
برای اینکه ابتلا به PTSD تشخیص داده شود، علائم باید بیش از یک ماه ادامه داشته باشند و باعث ناراحتی قابل توجه یا ایجاد مشکل در عملکرد روزانه شما شوند. علائم PTSD در چهار دسته قرار میگیرند:
نفوذ (Intrusion)
- افکار مزاحم مانند خاطرات تکراری و غیرارادی؛
- کابوسها؛
- فلش بک به رویدادهای آسیبزا که ممکن است بسیار واضح باشند و واقعی به نظر برسند.
اجتناب (Avoidance)
- اجتناب از محرکهای یادآور رویداد آسیبزا مانند افراد، مکانها، فعالیتها، اشیا و موقعیتها؛
- اجتناب از به یاد آوردن یا فکر کردن به رویداد آسیبزا؛
- اجتناب از صحبت کردن درباره آنچه اتفاق افتاده یا احساس شما نسبت به آن.
تغییرات در تفکر و خلق و خو
- احساس مداوم ترس، وحشت، خشم، احساس گناه یا شرم؛
- از دست دادن حافظه نسبت به جنبههای مهم رویداد آسیبزا؛
- افکار و احساسات منفی و تحریف شده مداوم درباره خود یا دیگران؛
- افکار تحریف شده درباره علت یا پیامدهای رویداد که منجر به سرزنش نادرست خود یا دیگران میشود؛
- احساس جدا افتادگی از دیگران؛
- لذت نبردن از فعالیتهایی که قبلا از انجام آنها لذت میبردید؛
- ناتوانی در تجربه احساسات مثبت.
تغییرات در برانگیختگی و واکنشپذیری
- تحریکپذیری و طغیان خشم؛
- رفتارهای بیپروا و خود آسیبرسان؛
- بیش از حد هوشیار بودن نسبت به محیط اطراف؛
- بهراحتی از جا پریدن؛
- مشکلات تمرکز یا خواب.
انواع اختلال استرس پس از سانحه کداماند؟
دو وضعیت زیر با PTSD مرتبط هستند:
- اختلال استرس حاد: این عارضه، یک اختلال کوتاه مدت سلامت روان است که ممکن است در ماه اول پس از تجربه یک تروما رخ دهد. علائمی که بیش از 4 هفته ادامه داشته باشند، ممکن است نشاندهنده ابتلا به PTSD باشند.
- PTSD پیچیده (CPTSD): این عارضه، یک اختلال سلامت روان است که میتواند در صورت تجربه تروما مزمن (طولانیمدت) ایجاد شود. نمونههایی از تروما مزمن شامل آزار جسمی یا جنسی طولانیمدت در کودکی، خشونت خانگی طولانیمدت و جنگ هستند. افراد مبتلا به CPTSD معمولا از علاوه بر علائم PTSD، با مشکلات زیادی در تنظیم هیجانات، احساس خود و روابط مواجه هستند.
تفاوت PTSD و افسردگی
اختلال استرس پس از سانحه و افسردگی ممکن است علائم مشترک زیر را داشته باشند:
- مشکل در خوابیدن
- مشکل در تمرکز
- افزایش تحریکپذیری
- از دست دادن علاقه به فعالیتها
پژوهشها نشان میدهند که افراد مبتلا به PTSD بیشتر در معرض ابتلا به افسردگی هستند. تفکیک علائم هر یک از این اختلالات، به شما و پزشکتان کمک میکند که راهکار درمانی مناسب را بیابید.
برای مثال، افراد مبتلا به PTSD ممکن است نسبت به افراد، مکانها یا چیزهای خاصی اضطراب بیشتری داشته باشند. این موضوع احتمالا نتیجه رویدادی آسیبزا است. در مقابل افسردگی ممکن است به هیچ مسئله یا رویداد مشخصی مرتبط نباشد. رویدادهای زندگی میتوانند افسردگی را تشدید کند، اما افسردگی اغلب بهطور مستقل از هر رویدادی ایجاد و تشدید میشود.
PTSD چگونه تشخیص داده میشود؟
هیچ آزمایشی برای تشخیص PTSD وجود ندارد. پزشک پس از پرسیدن علائم شما، سابقه پزشکی، سابقه سلامت روان و میزان مواجهه با تروما، این بیماری را تشخیص میدهد.
صحبت کردن درباره تروما ممکن است دشوار باشد. پزشک از معیارهای خاصی برای تشخیص این بیماری استفاده میکند. برای تشخیص اختلال استرس پس از سانحه، علائم زیر باید حداقل بهمدت یک ماه وجود داشته باشند:
- حداقل یک علامت نفوذ؛
- حداقل یک علامت اجتناب؛
- حداقل دو علامت مربوط به تفکر و خلق و خو؛
- حداقل دو علامت مربوط به برانگیختگی و واکنشپذیری.
همچنین ممکن است پزشک معاینه فیزیکی انجام دهد و برخی آزمایشها مانند آزمایش خون را درخواست کند تا مشخص شود آیا بیماری جسمی خاصی باعث بروز علائم شدهاند یا خیر.
درمان اختلال استرس پس از سانحه چیست؟
رواندرمانی (گفتار درمانی)، بهویژه انواعی از درمان شناختی رفتاری (CBT)، اصلیترین روش درمان اختلال استرس پس از سانحه است. این روش درمانی توسط یک متخصص سلامت روان مانند روانشناس یا روانپزشک انجام میشود. انواع خاص CBT برای اختلال استرس پس از سانحه شامل موارد زیر است:
- درمان پردازش شناختی: این روش بهطور خاص برای درمان PTSD طراحی شده است و بر تغییر هیجانات منفی دردناک (مانند شرم و احساس گناه) و باورهای ناشی از تروما تمرکز دارد. همچنین به شما کمک میکند با خاطرات و احساسات آزاردهنده مواجه شوید.
- درمان حساسیتزدایی و بازپردازش از طریق حرکات چشم (EMDR): هدف از این تکنیک، کمک به بهبود از تروما یا سایر تجربیات ناراحتکننده زندگی است. این روش، که نسبت به سایر روشها جدید میباشد، شامل حرکت دادن چشمها به شیوهای خاص، در حین پردازش خاطرات آسیبزا است. مطالعات نشان دادهاند که روش فوق موثر بوده و پاسخ نسبتا سریعتری در بیمار ایجاد میکند.
- درمان گروهی: این روش، بازماندگان رویدادهای آسیبزای مشابه را تشویق میکند تا تجربیات و احساسات خود را در محیطی راحت و بدون قضاوت با یکدیگر به اشتراک بگذارند. درمان خانوادگی نیز ممکن است مفید باشد؛ چرا که چالشهای PTSD میتواند کل خانواده را تحتتاثیر قرار دهد.
- درمان مواجهه طولانی مدت: در این تکنیک از تصور ذهنی مکرر و دقیق تروما یا مواجهه تدریجی با محرکهای علائم، بهصورت ایمن و کنترلشده، استفاده میشود. این کار به شما کمک میکند با ترس خود روبهرو شوید، بر آن کنترل پیدا کنید و مهارت مقابله با آن را بیاموزید.
- CBT متمرکز بر تروما: در این روش، در رابطه با نحوه واکنش بدن نسبت به تروما و استرس میآموزید. همچنین الگوهای فکری مشکلساز شناسایی و بازسازی میشوند و مهارت مدیریت علائم آموزش داده میشود. در این شیوه از تکنیک مواجههسازی نیز استفاده میشود.
داروهای PTSD کداماند؟
در حال حاضر هیچ دارویی توسط سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) برای درمان PTSD تایید نشده است. با این حال پزشک ممکن است برای کمک به تسکین برخی از علائم این اختلال، داروهایی مانند موارد زیر را تجویز کند:
- داروهای ضدافسردگی مانند مهارکنندههای انتخابی بازجذب سروتونین (SSRIs) یا مهارکنندههای بازجذب سروتونین و نوراپی نفرین (SNRIs)
- داروهای ضد اضطراب
چگونه به فرد مبتلا به PTSD کمک کنیم؟
حمایت از فردی که دچار PTSD شده است، میتواند شامل فضا دادن به او برای صحبت کردن درباره این موضوع و تشویق او به پیگیری درمان حرفهای باشد. برای کمک به این افراد میتوانید موارد زیر را در نظر بگیرید:
- صحبت کردن در مورد رویداد و گوش دادن فعال
- پرهیز از سرزنش کردن فرد
- صبور بودن
- احترام به مرزهای او
- شناسایی محرکهای خاص او
- کاهش مواجهه غیرضروری با محرکها
- تشخیص و مدیریت فلش بک
سخن پایانی
اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) علائمی دارد که شامل چهار دسته جداگانه نفوذ، اجتناب، تغییرات در تفکر و خلق و خو و تغییرات در تحریکپذیری و واکنشپذیر میشوند. اگرچه PTSD میتواند بر زندگی روزمره شما تاثیر بگذارد، اما بهبود یافتن از تروما و مدیریت علائم امکانپذیر است. کمک گرفتن از یک درمانگر باتجربه در حوزه درمان PTSD میتواند گام مثبتی در مسیر بهبودی باشد.
منابع: clevelandclinic؛ nhs؛ healthline؛ webmd، healthline، healthline
