پوکی استخوان یک بیماری متابولیک استخوان است که در آن تراکم و کیفیت بافت استخوانی به‌شدت کاهش می‌یابد و احتمال شکستگی آنها را به‌طور قابل‌توجهی افزایش می‌دهد.
در این بیماری، استخوان‌ها نازک‌تر شده و تراکم خود را از دست می‌دهند. استخوان‌های سالم به‌گونه‌ای هستند که هم وزن بدن را به‌خوبی تحمل می‌کنند و هم در برابر بیشتر ضربه‌ها مقاومت داشته و نیروی آنها را خنثی می‌کنند. با افزایش سن، استخوان‌ها به‌طور طبیعی بخشی از تراکم و توانایی خود برای بازسازی را از دست می‌دهند. در افراد مبتلا به پوکی استخوان، این فرایند شدیدتر است و استخوان‌ها شکننده‌تر و ضعیف‌تر از حد طبیعی می‌شوند.
بسیاری از افراد تا زمانی که دچار شکستگی نشوند، از ابتلا به پوکی استخوان آگاه نمی‌شوند. این بیماری می‌تواند خطر شکستگی هر استخوانی را افزایش دهد، اما بیشتر از همه استخوان‌های زیر را درگیر می‌کند:
- لگن؛
- مچ دست؛
- ستون فقرات (مهره ها).
علائم پوکی استخوان
پوکی استخوان اغلب «بیماری خاموش» نامیده می‌شود، زیرا در مراحل اولیه بدون علامت است و برخلاف بسیاری از بیماری‌ها، با نشانه‌های واضحی مانند درد، تب یا تورم همراه نیست.
تنها علامت بالینی بارز این بیماری، شکستگی ناگهانی استخوان است که معمولاً متعاقب یک حادثه جزئی (مانند زمین‌خوردن خفیف) رخ می‌دهد. با این حال، برخی تغییرات فیزیکی می‌توانند به عنوان زنگ خطری برای کاهش تراکم استخوان مطرح شوند که عبارتند از:
- کاهش بیش از 5/2 سانتی‌متر از قد؛
- تغییر در وضعیت بدنی، مانند خمیده‌شدن شانه‌ها یا افزایش انحنای ستون فقرات به سمت جلو ؛
- تنگی نفس (در صورتی که فشردگی مهره‌های ستون فقرات، ظرفیت ریه‌ها را کاهش دهد)؛
- کمر درد.
تشخیص این تغییرات در ظاهر جسمانی برای خود فرد همیشه آسان نیست. گاهی اعضای خانواده یا نزدیکان زودتر متوجه تغییراتی مانند کاهش قد یا تغییر وضعیت بدن می‌شوند. توجه داشته باشید که کاهش قد در سالمندی نباید نادیده گرفته شود یا صرفاً به کهولت سن نسبت داده شود؛ بلکه می‌تواند هشداری مهم برای بررسی تراکم استخوان باشد.
حدود یک نفر از هر سه فرد بالای ۵۰ سال، حتی در صورت نداشتن پوکی استخوان، به استئوپنی (کاهش تراکم استخوان) مبتلا هستند. در این وضعیت، تراکم استخوان کمتر از حد طبیعیِ متناسب با سن است و می‌تواند به‌عنوان مرحله‌ای اولیه و هشداردهنده در روند شکل‌گیری پوکی استخوان در نظر گرفته شود. در صورت عدم درمان، استئوپنی ممکن است به پوکی استخوان تبدیل شود.
علل پوکی استخوان
استخوان‌ها برخلاف تصور رایج، بافتی پویا و زنده هستند که در طول زندگی در فرایندی به نام «بازسازی استخوان» پیوسته خود را ترمیم و جایگزین می‌کنند. با افزایش سن، تعادل این فرایند به‌تدریج به نفع تحلیل استخوان برهم می‌خورد و توانایی بدن در بازسازی بافت استخوانی کاهش می‌یابد. تا حدود ۳۰ سالگی، سرعت استخوان‌سازی از تحلیل آن بیشتر است، اما از میانه دهه سوم زندگی به بعد، روند تحلیل تسریع شده و به‌تدریج از توده استخوانی کاسته می‌شود.
در افراد مبتلا به پوکی استخوان، این روند با سرعت بیشتری رخ می‌دهد. در زنان، سرعت این تحلیل به دلیل افت ناگهانی هورمون استروژن در دوران یائسگی به‌طور قابل‌توجهی افزایش می‌یابد.
عوامل خطر
هر فردی ممکن است به پوکی استخوان مبتلا شود، اما عوامل زیر خطر ابتلا را افزایش می‌دهند:
- سن بالاتر از ۵۰ سال؛
- زنان، به‌ویژه پس از یائسگی؛
- سابقه خانوادگی پوکی استخوان؛
- جثه لاغر یا استخوان‌بندی ظریف؛
- مصرف سیگار یا سایر محصولات دخانی؛
- دریافت ناکافی ویتامین دی؛
- کم تحرکی؛
- مصرف الکل.
برخی بیماری‌ها نیز می‌توانند خطر ابتلا به پوکی استخوان را افزایش دهند، از جمله:
- اختلالات غدد درون‌ریز مانند بیماری‌های تیروئید، پرکاری تیروئید و دیابت؛
- بیماری‌های گوارشی مانند سلیاک و بیماری‌های التهابی روده؛
- بیماری‌های خودایمنی مؤثر بر استخوان‌ها مانند آرتریت روماتوئید و اسپوندیلیت آنکیلوزان (که عمدتاً ستون فقرات و مفاصل محل اتصال لگن به ستون فقرات) را درگیر می‌کند ؛
- برخی اختلالات خونی یا سرطان‌های خون مانند مولتیپل میلوما.
همچنین بعضی داروها و اقدامات درمانی ممکن است خطر ابتلا به پوکی استخوان را افزایش دهند، از جمله:
- داروهای مدر (ادرارآور)؛
- کورتیکواستروئیدها؛
- برخی داروهای ضدتشنج؛
- جراحی چاقی؛
- هورمون‌درمانی برای سرطان؛
- داروهای رقیق‌کننده خون؛
- مهارکننده‌های پمپ پروتون.
تشخیص پوکی استخوان
پزشکان معمولاً پوکی استخوان را با استفاده از آزمایش سنجش تراکم استخوان تشخیص می‌دهند. این آزمایش با نام‌های DEXA، DXA یا اسکن تراکم استخوان نیز شناخته می‌شود.
در این روش، از مقادیر کم اشعه ایکس برای اندازه‌گیری میزان کلسیم و سایر مواد معدنی موجود در استخوان‌ها استفاده می‌شود. این آزمایش مشابه رادیوگرافی معمولی است و نیازی به تزریق یا استفاده از سوزن ندارد.
بررسی تراکم استخوان بهترین راه برای تشخیص پوکی استخوان پیش از وقوع شکستگی است. پزشک ممکن است در شرایط زیر انجام منظم این آزمایش را توصیه کند:
- وجود سابقه خانوادگی پوکی استخوان؛
- سن بالاتر از ۵۰ سال؛
- ابتلا به استئوپنی (کاهش تراکم استخوان) ؛
- دوران پس از یائسگی.
مدیریت و درمان پوکی استخوان
هدف اصلی از درمان پوکی استخوان، پیشگیری از شکستگی و حفظ استحکام استخوان‌ها از طریق کاهش سرعت تحلیل و تقویت بافت موجود است. رویکرد درمانی معمولاً ترکیبی از تغییرات سبک زندگی، مکمل‌ها و در صورت لزوم، داروها است.
ورزش
فعال ماندن یکی از مؤثرترین راه‌ها برای تقویت استخوان‌هاست و همچنین به حفظ سلامت بافت‌های اطراف آن، از جمله عضلات، تاندون‌ها و رباط‌ها، کمک شایانی می‌کند.
ورزش‌های تحمل‌کننده وزن و تمرین‌های تعادلی می‌توانند بدون وارد کردن فشار بیش از حد به استخوان‌ها، قدرت و تعادل بدن را بهبود بخشند. از جمله:
- پیاده‌روی؛
- یوگا؛
- پیلاتس؛
- تای‌چی.
در برخی موارد، مشورت با فیزیوتراپیست برای انتخاب تمرین‌های مناسب ضروری است.
ویتامین ها و مواد معدنی
برخی از افراد برای تأمین نیازهای بدن خود به مکمل‌های کلسیم یا ویتامین دی نیاز پیدا می‌کنند. تعیین نوع مکمل، میزان مصرف و دوز مناسب بر عهده پزشک معالج است و نباید به‌صورت خودسرانه اقدام به مصرف کرد.
داروهای پوکی استخوان
در برخی موارد، پزشک ممکن است برای کاهش سرعت تحلیل استخوان، افزایش استحکام استخوان‌ها و کاهش خطر شکستگی، داروهایی را تجویز کند که با مکانیسم‌های مختلف، روند تحلیل استخوان را کند کرده واستحکام بافت استخوانی را افزایش دهد.لازم به تأکید است که نوع و شدت درمان دارویی در هر فرد منحصربه‌فرد است و بر اساس عواملی مانند سن، وضعیت سلامت عمومی، تراکم استخوان، سابقه ی شکستگی‌های قبلی و تحمل داروها تعیین می‌شود. به همین دلیل، مصرف هرگونه داروی مرتبط با پوکی استخوان باید حتماً زیر نظر پزشک متخصص انجام شود.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
در صورت مشاهده هرگونه تغییر در وضعیت جسمانی که می‌تواند از علائم هشداردهنده پوکی استخوان باشد، بهتر است با پزشک مشورت کنید. همچنین اگر بدون وجود ضربه یا حادثه مشخصی، دچار درد استخوان، کمردرد یا مشکل در حرکت شدید، این موضوع را با پزشک در میان بگذارید.
