یائسگی یا منوپاز، مقطع زمانی از زندگی یک خانم بوده که در آن فرد به مدت 12 ماه متوالی، دوره پریودی (قاعدگی) نداشته باشد. یائسگی زمانی اتفاق میافتد که سطح هورمون استروژن در بدن کاهش مییابد و در نتیجه، چرخه قاعدگی ماهانه خانمها متوقف میشود. تغییرات هورمونی ناشی از یائسگی ممکن است باعث بروز علائم آزاردهنده جسمی و احساسی شود. برای آشنایی بیشتر با علائم، مراحل و روشهای مدیریت این وضعیت ادامه مطلب را از دست ندهید.
یائسگی از چه سنی شروع میشود و چقدر طول میکشد؟
میانگین سن شروع یائسگی حدود51 تا 52 سالگی است، اما شروع یائسگی میتواند بسته به منطقه زندگی جغرافیایی متفاوت باشد. گذار به دوره یائسگی معمولا از اواسط دهه 40 زندگی، با ایجاد اختلال در چرخههای سیکل قاعدگی یا علائم جسمی دیگر آغاز میشود. به دوره بعدی زندگی که یک خانم پس از یائسگی وارد آن میشود، پسیائسگی میگویند که تا پایان عمر او ادامه دارد.
یک خانم ممکن است حتی تا 10 سال قبل از شروع یائسگی، علائم آن را تجربه کند. میانگین مدت بروز علائم یائسگی، حدود 7 سال قبل از شروع یائسگی است. بیشتر زنان میگویند که علائم آنها بعد از رسیدن به مرحله پسیائسگی کاهش مییابد یا بهطور کامل از بین میرود.
علائم یائسگی چیست؟ (علائم جسمی و روانی)
اگر برخی یا همه علائم زیر را تجربه میکنید، ممکن است در حال گذار به دوره یائسگی باشید:
- قاعدگیهای نامنظم یا قاعدگیهایی که شدیدتر یا خفیفتر از حد معمول هستند؛
- گرگرفتگی، که به نام علائم وازوموتور نیز شناخته میشود (احساس ناگهانی گرمای زیاد در صورت، گردن و سینه که ممکن است در سراسر بدن پخش شود و معمولا همراه با تعریق، تپش قلب یا گاهی لرز میباشد)؛
- تعریق شبانه یا احساس سرمای ناگهانی؛
- خشکی واژن که باعث ناراحتی و درد هنگام رابطه جنسی میشود؛
- احساس تکرر ادرار (نیاز فوری و مکرر به ادرار کردن)؛
- مشکل در خوابیدن و بی خوابی (که در اکثر مواقع به علت تعریق شبانه و گرگرفتگی فرد است)؛
- تغییرات احساسی (تحریکپذیری، نوسانات خلقی یا افسردگی)؛
- خشکی پوست، خشکی چشمها یا خشکی دهان؛
- تشدید سندروم پیش از قاعدگی (PMS)؛
- حساسیت یا درد پستان؛
همچنین ممکن است برخی افراد موارد زیر را نیز تجربه کنند:
- تپش قلب
- سردرد
- درد و ناراحتی مفاصل و عضلات
- تغییر میل جنسی
- دشواری در تمرکز یا اختلالات حافظه (اغلب موقتی)
- افزایش وزن
- ریزش مو در یائسگی یا نازک شدن مو
بهطور کلی تغییرات در سطح هورمونها، به خصوص سطح استروژن، باعث بروز این علائم میشوند. برخی افراد علائم یائسگی شدید دارند، درحالیکه برخی دیگر علائم خفیفی را تجربه میکنند. همچنین همه افراد در دوران گذار به یائسگی علائم یکسانی ندارند.
علت یائسگی و تغییرات هورمونی بدن
یائسگی ممکن است در فرآیند طبیعی بدن یا به دلایل دیگری رخ دهد که عبارتند از:
- کاهش طبیعی سطح هورمونها (یائسگی طبیعی): با ورود به اواخر دهه 30 زندگی، تخمدانها کمتر هورمونهایی به نام استروژن و پروژسترون را تولید میکنند. این هورمونها، قاعدگی و تخمکگذاری را کنترل میکنند و با کاهش سطح آنها، باردار شدن دشوارتر میشود.
در دهه 40 زندگی، دورههای قاعدگی ممکن است طولانیتر یا کوتاهتر، شدیدتر یا خفیفتر شوند و با فاصلههای زمانی بیشتر یا کمتر رخ دهند. با گذشت زمان، تخمدانها آزادسازی تخمک را متوقف میکنند و به مرور زمان روند یائسگی، قاعدگی و تخمکگذاری بهطور کامل قطع میشود.
- جراحی برداشتن تخمدانها (اووفورکتومی): همانطور که اشاره شد، تخمدانها هورمونهایی از جمله استروژن و پروژسترون تولید میکنند که چرخه قاعدگی را کنترل میکنند. جراحی برداشتن تخمدانها، باعث یائسگی فوری و حتی زودرس میشود. پزشک متخصص زنان معمولا برای این افراد تجویز داروهای هورمونی را در نظر میگیرد.
- جراحی برداشتن رحم بدون برداشتن تخمدانها (هیسترکتومی): این جراحی بلافاصله باعث یائسگی نمیشود. پس از این جراحی، دیگر چرخه قاعدگی نخواهید داشت، اما تخمدانها همچنان برای مدتی تخمک آزاد کرده و استروژن و پروژسترون تولید میکنند. معمولا در این افراد، پس از چند بار تخمکگذاری، بدن به تدریج به سمت یائسگی پیش میرود و فرد علائم آن را تجربه میکند.
- شیمیدرمانی و پرتودرمانی: این روشهای درمانِ سرطان ممکن است باعث یائسگی شوند. گاهی پس از شیمیدرمانی، چرخه قاعدگی بازمیگردد که در این صورت میتوان باردار شد. پرتودرمانی متمرکز بر لگن، شکم و بخش پایینی ستون فقرات نیز ممکن است باعث یائسگی شود، اما پرتودرمانی سایر بخشهای بدن مانند پستان یا سر و گردن به احتمال زیاد تاثیری بر یائسگی نمیگذارد. معمولا قبل از شروع درمان سرطان، در صورت امکان، فرد میتواند با فریز کردن تخمکهای خود، شانس داشتن فرزند در آینده را حفظ کند.
- نارسایی اولیه تخمدان: به این وضعیت، یائسگی زودرس میگویند که ناشی از عدم تولید هورمونها توسط تخمدانها به دلایل مختلف است. توجه کنید خانمهایی که دچار نارسایی اولیه تخمدان میشوند حتما باید زیر نظر یک پزشک متخصص زنان، هورمون درمانی دریافت کنند و این کار برای آنها ضروری است.
تفاوت پیشیائسگی، یائسگی و پسیائسگی
یائسگی به معنای «توقف زندگی» نیست و صرفا یک مرحله از زندگی خانمها میباشد. اگر یائسگی به دلیل روش درمانی خاص یا جراحی رخ نداده باشد، این فرایند به صورت تدریجی اتفاق میافتد و شامل سه مرحله زیر است:
- پیش یائسگی یا گذار به یائسگی: پیش یائسگی ممکن است 8 تا 10 سال قبل از یائسگی شروع شود، زمانی که تخمدانها بهتدریج استروژن کمتری تولید میکنند. معمولا این مرحله در دهه 40 زندگی شروع میشود. فرد ممکن است برای چند ماه تا چند سال در مرحله پیش یائسگی باشد. بسیاری از افراد در این مرحله شروع به تجربه علائمی مانند قاعدگیهای نامنظم، گرگرفتگی و نوسانات خلقی میکنند.
- یائسگی: یائسگی مقطعی است که در آن دیگر چرخه قاعدگی وجود ندارد. در این مرحله، تخمدانها تخمک آزاد نکرده و بدن تولید استروژن را به میزان زیادی کاهش میدهد. زمانی که فرد بهمدت 12 ماه متوالی، چرخه قاعدگی نداشته باشد، پزشک یائسگی را تشخیص داده و تایید میکند.
- پس یائسگی: این مرحله، به دوره بعد از یائسگی اطلاق میشود و فرد تا پایان عمر خود در مرحله پس یائسگی باقی میماند. اگرچه بیشتر علائم یائسگی در مرحله پس یائسگی کاهش مییابند، اما فرد ممکن است برای چندین سال همچنان علائم یائسگی را تجربه کند. افراد در مرحله پسیائسگی به دلیل داشتن سطوح پایین استروژن، بیشتر در معرض مسائل مربوط به استروژن پایین مانند خطر پوکی استخوان و بیماریهای قلبی قرار دارند.
آیا یائسگی باعث چاقی و افزایش وزن میشود؟
برخی از زنان ممکن است پیش از یائسگی و در طول این دوره دچار افزایش وزن شوند. این موضوع ممکن است به عواملی مانند تغییرات هورمونی، کاهش سطح فعالیت و روند کلی افزایش سن مربوط باشد. البته همه افراد طی دوران یائسگی دچار افزایش وزن نمیشوند. بهطور کلی تغییر وزن در دوره یائسگی ممکن است به عوامل زیر مرتبط باشد.
تغییرات هورمونی
تغییرات هورمونی مرتبط با پیش یائسگی و دوره یائسگی ممکن است به چند شکل بر وزن بدن تاثیر بگذارند:
- میزان و توزیع چربی: در طول پیشیائسگی، سطح پروژسترون بهطور آهسته و پیوسته کاهش مییابد، در حالی که سطح استروژن ممکن است نوسانات زیادی داشته باشد. طبق مطالعات، نوسانات استروژن در دوران پیشیائسگی ممکن است باعث افزایش ذخیره چربی شود. این چربیها تمایل دارند در ناحیه لگن و رانها بهصورت چربی زیرپوستی ذخیره شوند. با نزدیک شدن و رسیدن به دوران یائسگی سطح پایین استروژن باعث میشود چربی از لگن و ران به ناحیه شکم بهصورت چربی احشایی منتقل شده و ذخیره شود.
- تغییر اشتها: تغییرات هورمونی در دوران پیش یائسگی ممکن است بر اشتها و دریافت کالری هم تاثیر بگذارد. طبق مطالعات، سطوح پایینتر استروژن ممکن است بر توانایی بدن در تنظیم گرسنگی تاثیر بگذارد و سیگنالهای سیری را کاهش دهد.
افزایش سن
با افزایش سن عواملی مانند افزایش میزان چربی بدن، کاهش توده عضلانی و کاهش سطح فعالیت ممکن است در افزایش وزن نقش داشته باشند.
سطح فعالیت
سطح فعالیت بدنی طی دوران یائسگی کاهش مییابد که ممکن است منجر به کاهش توده عضلانی و افزایش وزن شود.
برای کاهش علائم یائسگی چه کنیم؟
یائسگی، فرایندی طبیعی است که بدن آن را طی میکند. در مواردی که فرد علائم ملایمی از یائسگی را نشان میدهد، ممکن است به هیچ راهکار درمانی نیاز نداشته باشید. اما برای علائم یائسگی که کیفیت زندگی را تحت تاثیر قرار میدهد، پزشک برای افزایش کیفیت زندگی و سلامت فرد میتواند از راهکارهای زیر کمک بگیرد:
- هورمون تراپی (HRT): هورمونتراپی به معنای تجویز استروژن، معمولا همراه با پروژسترون در مقدارهای طبیعی و موردنیاز بدن یک خانم برای کاهش علائم یائسگی مثل گرگرفتگی، تعریق شبانه، خشکی واژن و تغییرات خلقی و تا حدی کمک به سلامت استخوانها است.
- این درمان هم میتواند برای افزایش کیفیت زندگی در یائسگی طبیعی (در سن معمول، حدود 45 تا 55 سال) و هم در صورت لزوم برای سلامت یک خانم در صورت یائسگی زودرس یا نارسایی زودرس تخمدان (قبل از 40 سالگی) تجویز شود.
- البته تصمیم برای شروع و سبک هورمونتراپی بر اساس شرح حال، سابقه خانوادگی و سابقه بالینی خانم حتما باید توسط متخصص زنان گرفته شود.
- درمانهای غیرهورمونی
بهتر است در دوران یائسگی با پزشک متخصص زنان خود صحبت کنید تا برنامه درمانی مناسبی را برای شما تنظیم کند.
روشهای غیرهورمونی تسکین علائم یائسگی
رژیم غذایی مناسب، ورزش منظم و توجه به سلامت روان ممکن است به کاهش علائم دوران یائسگی کمک کند. همچنین برای کاهش هر یک از علائم یائسگی زیر، از راهکارهای ارائه شده کمک بگیرید:
نوسانات خلقی: داشتن نوسانات خلقی و اضطراب در دوران یائسگی شایع است. برای تسکین این علامت، راهکارهای زیر را امتحان کنید:
- استراحت کافی داشته باشید.
- بهطور منظم ورزش کنید.
- فعالیتهای آرامش بخش انجام دهید.
- با یک روانشناس در ارتباط باشید.
درمان شناختی- رفتاری (CBT)، نوعی درمان است که میتواند به بهبود خلق و خو و کاهش اضطراب کمک کند. همچنین این درمان ممکن است در بهبود مشکلات خواب موثر باشد.
گرگرفتگی و تعریق شبانه: برای رفع این علامت میتوانید:
- لباسهای سبک بپوشید.
- شبها اتاق خواب را خنک نگهدارید.
- دوش آب خنک بگیرید، از پنکه استفادهکنید یا نوشیدنی سرد بنوشید.
- سطح استرس خود را کاهش دهید.
- بهطور منظم ورزش کنید.
- در صورت داشتن اضافهوزن، راهکارهای کاهش وزن را در نظر بگیرید.
در صورتی که علائم گرگرفتگی کیفیت زندگی شما را تحت تاثیر قرار داده است، حتما برای استفاده از راهکارهای درمانی مناسب به پزشک متخصص زنان مراجعه کنید.
خشکی واژن: مرطوبکنندهها یا روانکنندههای واژینال را میتوان از داروخانهها تهیه کرد. درصورت عدم اثربخشی مرطوبکنندههای واژینال، حتما به پزشک متخصص زنان مراجعه کنید.
پیشگیری از ضعف و پوکی استخوان ها: بدین منظور، میتوانید راهکارهای زیر را امتحان کنید:
- بهطور منظم ورزش کنید (ورزشهایی که در آنها پاها وزن بدن را تحمل میکنند مانند پیادهروی، دویدن و رقص، تمرینات مقاومتی و استفاده از وزنهها).
- رژیم غذایی سالم شامل مقدار زیادی میوه، سبزیجات و منابع کلسیم مانند شیر و ماست داشته باشید؛
- کمی پوست خود را در معرض نور خورشید قرار دهید (این کار، تولید ویتامین D را تحریک و به حفظ سلامت استخوانها کمک میکند).
- مکمل کلسیم و ویتامین D زیر نظر پزشک مصرف کنید.
- سیگار را ترک کنید و مصرف الکل را کاهش دهید.
سخن پایانی
یائسگی فرایندی طبیعی و عادی از روند افزایش سن است. اما علائم جسمی و روانی این دوره ممکن است برای بسیاری از افراد چالشبرانگیز و ناراحتکننده باشد. خوشبختانه با وجود راهکارهای درمانی در دسترس میتوان با علائم آزاردهنده یائسگی کنار آمد. برای تسکین موثرتر علائم این دوره، بهتر است نزد پزشک مراجعه کرده و از او راهنمایی و مشورت بگیرید.
منابع: clevelandclinic، mayoclinic، healthline، nhs
