در ماههای اخیر، داروهایی مانند سماگلوتاید و تیرزپاتاید به دلیل اثربخشی قابلتوجه در کاهش وزن، توجه رسانهها و عموم مردم را به خود جلب کردهاند و به یکی از مهمترین پیشرفتهای دارویی در درمان چاقی تبدیل شدهاند. همزمان با افزایش استقبال از این داروها، پرسشهای زیادی درباره نحوه عملکرد، میزان اثربخشی، عوارض احتمالی، ایمنی و سرنوشت وزن پس از قطع درمان مطرح شده است. در این مطلب تلاش کردهایم بر پایه شواهد علمی، به رایجترین پرسشها درباره این داروها پاسخ دهیم و تصویری واقعبینانه از مزایا، محدودیتها و نکات مهم مصرف آنها ارائه کنیم.
داروهای تزریقی مثل سماگلوتاید و تیرزپاتاید دقیقاً چطور در بدن باعث کاهش وزن میشوند؟
این داروها با تقلید از عملکرد یکی از هورمونهای طبیعی بدن، از چند مسیر مختلف به کاهش وزن کمک میکنند. این داروها با تأثیر بر مراکز کنترل اشتها در مغز، احساس سیری را افزایش داده و اشتها را کاهش میدهند. همچنین با کند کردن تخلیه معده، باعث میشوند غذا مدت بیشتری در معده باقی بماند و احساس سیری برای مدت طولانیتری حفظ شود. در نتیجه، فرد بهطور طبیعی غذای کمتری مصرف میکند و تمایل کمتری به خوردن غذاهای پرچرب و شیرین دارد. این مجموعه اثرات، در کنار رعایت رژیم غذایی و فعالیت بدنی، به کاهش وزن مؤثر و پایدار کمک میکند.
آیا کاهش وزن با این داروها فقط تا زمان مصرف است یا بعد از قطع دارو هم ماندگار میماند؟
به طور معمول اثر این داروها تا زمانی که مصرف آنها ادامه دارد، حفظ میشود. مطالعات نشان داده است افرادی که مصرف سماگلوتاید را قطع کردهاند، طی یک سال حدود دو سوم وزن کاهش یافته خود را دوباره به دست آوردهاند. به همین دلیل، چاقی امروزه یک بیماری مزمن در نظر گرفته میشود و این داروها نیز برای درمان طولانیمدت آن طراحی شدهاند، نه مصرف کوتاهمدت. البته رعایت رژیم غذایی سالم، فعالیت بدنی منظم و اصلاح سبک زندگی نقش مهمی در حفظ کاهش وزن دارند و در برخی افراد ممکن است ادامه درمان نیز برای جلوگیری از بازگشت وزن ضروری باشد.
اگر کسی دیابت نداشته باشد اما اضافهوزن داشته باشد، باز هم میتواند از این داروها استفاده کند؟
بله. این داروها فقط برای افراد مبتلا به دیابت نیستند. افرادی که دچار چاقی هستند (شاخص توده بدنی ۳۰ یا بیشتر) یا اضافهوزن دارند (BMI برابر یا بیشتر از ۲۷) و حداقل یک بیماری مرتبط با اضافهوزن مانند فشار خون بالا، اختلال چربی خون یا آپنه خواب دارند و در صورت تشخیص پزشک میتوانند از این داروها برای کاهش وزن استفاده کنند.
بین سماگلوتاید و تیرزپاتاید، کدامیک برای کاهش وزن مؤثرتر است و چرا؟
انتخاب بین این دو دارو به عوامل بالینی مختلفی از جمله شاخص توده بدنی (BMI)، وجود بیماریهای همراه مانند دیابت نوع ۲ یا بیماریهای قلبیعروقی، سابقه تحمل گوارشی، همچنین ترجیحات بیمار، هزینه و میزان دسترسی به دارو بستگی دارد.
مطالعات بالینی نشان دادهاند که هر دو دارو میتوانند کاهش وزن قابلتوجهی ایجاد کنند، با این حال میزان پاسخ به درمان و اولویت انتخاب ممکن است در افراد مختلف متفاوت باشد. بنابراین، تصمیمگیری نهایی باید بر اساس ارزیابی دقیق پزشک و شرایط اختصاصی هر بیمار انجام شود.
شایعترین عوارض این داروها چیست؟ تهوع و مشکلات گوارشی چقدر جدی هستند؟
شایعترین عوارض این داروها مربوط به دستگاه گوارش است و شامل تهوع، استفراغ، اسهال، یبوست و درد شکم میشود. این عوارض معمولاً در هفتههای ابتدایی شروع درمان یا هنگام افزایش دوز دارو دیده میشود و در بسیاری از بیماران با ادامه درمان بهتدریج کاهش مییابد.
در اغلب موارد، این عوارض خفیف تا متوسط هستند. با این حال، در برخی بیماران ممکن است شدت علائم قابلتوجه و منجر به عدم تحمل دارو شود. در صورت بروز یا تداوم این عوارض، توصیه میشود حتماً با پزشک معالج خود مشورت کنید تا در صورت نیاز، اقدامات مناسب مانند تنظیم دوز یا تغییر درمان انجام شود.
آیا این داروها میتوانند باعث التهاب پانکراس شوند؟
پانکراتیت (التهاب پانکراس) یکی از عوارض ناشایع این داروها است که احتمال بروز آن در کمتر از ۱ درصد افراد مشاهده شده است. با این حال، افرادی که سابقه بیماریهای پانکراس دارند یا در معرض خطر ابتلا به پانکراتیت هستند، باید با احتیاط بیشتری از این داروها استفاده کنند و به علائم هشداردهنده توجه داشته باشند. اگر هنگام مصرف دارو دچار درد شدید و مداوم شکم، بهویژه همراه با تهوع یا استفراغ شدید، حتماً در اسرع وقت به پزشک خود اطلاع دهید.
آیا این داروها روی تیروئید یا خطر ابتلا به سرطان تیروئید تأثیر دارند؟
هرچند که تاکنون شواهدی مبنی بر افزایش خطر سرطان تیروئید در انسان به دست نیامده است؛ با این حال، افرادی که خود یا بستگان درجه یک آنها سابقه سرطان مدولاری تیروئید یا سندرم MEN2 دارند، نباید از این داروها استفاده کنند.
آیا کاهش وزن با این داروها باعث از دست رفتن عضله هم میشود یا فقط چربی کاهش مییابد؟
بخش عمده کاهش وزن ناشی از این داروها مربوط به کاهش چربی بدن است، اما مانند سایر روشهای مؤثر کاهش وزن، مقداری از توده عضلانی نیز ممکن است از دست برود. برای حفظ عضلات، انجام تمرینات قدرتی و دریافت کافی پروتئین در طول درمان اهمیت زیادی دارد.
آیا میتوان با مصرف سماگلوتاید یا تیرزپاتاید طی مدت کوتاهی وزن زیادی کم کرد؟
اگرچه این داروها میتوانند به کاهش وزن قابلتوجهی کمک کنند، اما هدف از درمان، کاهش وزن سریع نیست. کاهش وزن تدریجی و پایدار، هم برای حفظ سلامت بدن ایمنتر است و هم احتمال حفظ وزن در بلندمدت را افزایش میدهد. کاهش وزن بسیار سریع میتواند خطر از دست رفتن توده عضلانی، کمبود برخی مواد مغذی و بروز عوارض جانبی را افزایش دهد.
کاهش وزن معمولاً از چند هفته نخست درمان آغاز میشود و در بسیاری از افراد تا پایان ماه اول، تغییراتی در وزن مشاهده میشود. با ادامه درمان و در صورت رعایت رژیم غذایی مناسب و فعالیت بدنی منظم، کاهش وزن طی ماههای بعد بیشتر خواهد شد. بهطور متوسط، طی ۶ تا ۱۲ ماه، افراد میتوانند حدود 10 تا ۲۰ درصد از وزن اولیه خود را از دست بدهند. هرچند این میزان به نوع دارو، دوز مصرفی، میزان پایبندی به تغییرات سبک زندگی و پاسخ بدن هر فرد بستگی دارد.
چه کسانی نباید از این داروها برای کاهش وزن استفاده کنند؟
همانطور که پیشتر در این متن اشاره شد، کسانی که سابقه شخصی یا خانوادگی سرطان مدولاری تیروئید یا سندرم MEN2 دارند، نباید از داروهای سماگلوتاید یا تیرزپاتاید استفاده کنند. همچنین مصرف این داروها در افراد مبتلا به گاستروپارزی (فلج معده)، یا در کسانی که سابقه واکنش آلرژیک شدید به این داروها داشتهاند، توصیه نمیشود. در صورت بروز پانکراتیت نیز ادامه مصرف دارو باید متوقف و بیمار تحت ارزیابی پزشک قرار گیرد.
مصرف این داروها در دوران بارداری و شیردهی نیز توصیه نمیشود و در افرادی که همزمان انسولین یا برخی داروهای دیابت مانند سولفونیلاورهها مصرف میکنند، باید با احتیاط و تحت نظر پزشک انجام شود.
تایید کننده علمی: دکتر مهشید مولا (داروساز)
