بیماری صرع یک بیماری مزمن و طولانیمدت است که با نام اختلال تشنجی نیز شناخته میشود. در این بیماری، سلولهای آسیبدیده مغز سیگنالهای الکتریکی غیرطبیعی تولید میکنند و باعث بروز تشنجهای مکرر میشوند. این تشنجها میتوانند با تغییر در هوشیاری، کنترل عضلات، احساسات، هیجانات و رفتار همراه باشند. برای آشنایی بیشتر با علائم، علل و راهکارهای درمان این بیماری با ما همراه باشید.
علائم قبل از حمله صرع
بیماران مبتلا به صرع، معمولا پیش از شروع تشنج برخی علائم هشداردهنده را تجربه میکنند. اما گاهی این علائم سریع یا خفیف هستند و بهراحتی تشخیص داده نمیشوند. این علائم هشداردهنده که در چند مرحله بروز میکنند، در جدول زیر خلاصه شدهاند:
| مرحله | توضیح | علائم |
| مرحله پرودروم | مرحله پرودروم میتواند از ۱۰ دقیقه تا چند روز پیش از آغاز تشنج ادامه پیدا کند. | داشتن احساسی عجیب؛ گیجی؛ اضطراب؛ تحریکپذیری؛ سردرد. |
| مرحله اورا | اورا میتواند نشانه دیگری از وقوع تشنج یا آغاز آن باشد. در برخی موارد، اورا همان تشنج است که اغلب تشنج کانونی ساده نامیده میشود. | انقباض یا حرکات پرشی عضلات در یک سمت بدن؛ احساس دِژاوو؛ اضطراب یا ترس شدید؛ توهم به صورت دیدن، شنیدن یا بوییدن چیزهایی که وجود ندارند؛ تغییر در فشار خون یا ضربان قلب؛ از دست دادن کنترل روده یا مثانه؛ بیحسی یا گزگز؛ گیجی؛ تهوع یا احساس لرزش در معده. |
علائم بیماری صرع
علامت اصلی صرع، تشنجهای مکرر است. سایر علائم این بیماری عبارتند از:
- از دست دادن موقت هوشیاری؛
- حرکات غیرقابلکنترل عضلانی، پرش عضلات و از دست دادن تون عضلانی؛
- خیره شدن یا نگاه بیهدف به یک نقطه؛
- گیجی موقت، کند شدن تفکر، مشکل در صحبت کردن و درک مطلب؛
- تغییر در شنوایی، بینایی، چشایی، بویایی و احساس بیحسی یا گزگز؛
- مشکلات در صحبت کردن یا درک مطلب؛
- ناراحتی معده، احساس موجی از گرما یا سرما و مورمور شدن پوست بدن؛
- حرکات غیرعادی مثل مکیدن لبها، جویدن، مالیدن دستها و حرکت دادن انگشتان؛
- علائم روانی از جمله ترس، وحشت، اضطراب یا احساس دِژاوو؛
- افزایش ضربان قلب و/یا تنفس سریعتر؛
با این حال هر بیمار بسته به نوع تشنجی که دارد، علائم متفاوتی را تجربه میکند. در ادامه با انواع تشنجهای صرع آشنا میشویم.
علائم صرع خفیف در بزرگسالان
علائم بیماری صرع خفیف در بزرگسالان معمولا شامل حملات کوتاه و گذرا میشود که ممکن است بهصورت زیر باشد:
- از دست رفتن توجه یا خیره شدن ناگهانی؛
- حرکات غیرارادی مختصر دست یا دهان؛
- احساس عجیب یا غیرعادی (مثل بو، صدا یا حس خاص)؛
- گیجی کوتاه یا فراموشی لحظهای.
انواع صرع
تشنجهای ناشی از بیماری صرع بر اساس محل شروع آنها در مغز، میزان آگاهی فرد هنگام تشنج و وجود یا عدم وجود حرکات عضلانی در چند دسته مختلف تقسیمبندی میشوند.
تشنج با شروع کانونی
تشنجهای با شروع کانونی از یک نقطه یا گروهی از سلولها در یکی از نیمکرههای مغز شروع میشوند. دو نوع تشنج کانونی وجود دارد:
- تشنج کانونی همراه با هوشیاری: در این تشنج فرد آگاه و هوشیار است و احتمال دارد علائمی نظیر تغییر در حواس چشایی، بویایی یا شنوایی، تغییرات احساسی، حرکات غیرقابلکنترل عضلانی در بازوها یا پاها، دیدن نورهای چشمکزن، احساس سرگیجه و گزگز را تجربه کند.
- تشنج کانونی همراه با اختلال در هوشیاری: در این تشنج، فرد دچار گیجی یا از دست دادن آگاهی میشود. خیره شدن بیحرکت یا نگاه به فضا و حرکات تکراری مانند پلک زدن، مکیدن لب، جویدن، مالیدن دست یا حرکت دادن انگشتان، از علائم این نوع تشنج هستند.
تشنج با شروع عمومی
این نوع تشنج بهطور همزمان بر شبکه گستردهای از سلولها در هر دو نیمکره مغز اثر میگذارد و شش نوع مختلف دارد.
- تشنج آتونیک: آتونیک به معنی «بدون تون عضلانی» است. در این نوع تشنج فرد کنترل عضلاتش را از دست میدهد یا عضلاتش ضعیف میشوند، ممکن است بخشهایی از بدن مانند پلکها یا سر افتاده شوند یا فرد در مدت کوتاهی (معمولا کمتر از ۱۵ ثانیه) به زمین بیفتد.
- تشنج تونیک: تونیک به معنی «دارای تون» است. در این نوع تشنج، تون عضلانی بهشدت افزایش مییابد، ممکن است بازوها، پاها، پشت یا کل بدن سفت شوند و فرد سقوط کند. تشنج تونیک معمولا کمتر از ۲۰ ثانیه طول میکشد و ممکن است با حفظ هوشیاری یا کاهش جزئی هوشیاری همراه باشد.
- تشنج کلونیک: کلونوس به معنی سفت و شل شدن سریع و تکرارشونده عضلات (حرکات پرشی) است. در این نوع تشنج، عضلات برای چند ثانیه تا یک دقیقه بهطور مداوم منقبض و منبسط میشوند. همچنین ممکن است عضلات در ابتدا سفت شده و سپس چند ثانیه تا دو دقیقه دچار حرکات پرشی شوند.
- تشنج تونیک–کلونیک: تشنج تونیک-کلونیک ترکیبی از سفتی عضلات (تونیک) و حرکات پرشی تکرارشونده (کلونیک) آنها است. این نوع تشنج همان چیزی است که اغلب مردم با شنیدن نام «تشنج» به یاد میآورند. در این حالت، فرد هوشیاری خود را از دست میدهد، به زمین میافتد و عضلاتش سفت و سپس دچار حرکات پرشی میشوند (به مدت ۱ تا ۵ دقیقه). همچنین ممکن است فرد زبان خود را گاز بگیرد، دهانش کف کند یا کنترل عضلات روده و مثانه را از دست بدهد.
- تشنج میوکلونیک: این نوع تشنج معمولا فقط چند ثانیه طول میکشد و باعث پرش یا انقباضهای کوتاه و شوکمانند عضلات میشود.
- تشنج غایب: این نوع تشنج باعث خیره شدن بیحرکت یا نگاه به فضا میشود و ممکن است با حرکات خفیف عضلانی مانند پلک زدن، مکیدن لب، جویدن، حرکات دست یا مالیدن انگشتان نیز همراه باشد.
تشنج غایب بیشتر در کودکان دیده میشود، تنها چند ثانیه (معمولا کمتر از ۱۰ ثانیه) طول میکشد و اغلب با خیالپردازی اشتباه گرفته میشود. این نوع تشنج به صرع کوچک نیز معروف است.
علائم بیماری صرع در خواب
ممکن است تشخیص تشنجهای شبانه، مخصوصا در کودکان، دشوار باشد. با این حال احتمال دارد این تشنجها با علائم زیر بروز کنند:
- فریاد زدن؛
- ایجاد صداهای غیرمعمول؛
- حرکات شدید و غیرارادی بدن؛
- خیس کردن رختخواب؛
- حرکات پرشی یا انقباضهای عضلانی؛
- گاز گرفتن زبان؛
- افتادن از تخت؛
- مشکل در بیدار شدن از خواب؛
- بیدار شدن ناگهانی؛
- انجام حرکات غیرعادی یا قرار گرفتن در حالات غیرطبیعی هنگام خواب.
علت بیماری صرع
جالب است بدانید که در 70% موارد، علت بیماری صرع مشخص نیست. اما علل شناختهشده این بیماری شامل موارد زیر هستند:
- ژنتیک: برخی از انواع صرع (مانند صرع میوکلونیک جوانان و صرع غایب در کودکی) ارثی هستند. با این حال پژوهشگران بر این باورند که عوامل ژنتیکی، تنها خطر ابتلا به صرع را افزایش میدهند و عوامل دیگری نیز در بروز این بیماری دخیل هستند.
- اسکلروز مزیال تمپورال: این عارضه، زخمی است که در بخش داخلی لوب تمپورال (قسمتی از مغز در نزدیکی گوش) تشکیل میشود و میتواند منجر به تشنجهای کانونی شود.
- آسیب به سر: صدمه به سر ممکن است در اثر تصادفات رانندگی، سقوط یا ضربه مستقیم ایجاد شود.
- عفونتهای مغزی: این عفونتها میتوانند شامل آبسه مغزی، مننژیت، آنسفالیت و عفونت انگلی مغز باشند.
- اختلالات ایمنی: بیماریهایی که باعث حمله سیستم ایمنی به سلولهای مغزی میشوند (بیماریهای خودایمنی) میتوانند منجر به صرع شوند.
- اختلالات رشدی: ناهنجاریهای مادرزادی که بر مغز تاثیر میگذارند یکی از علل شایع صرع هستند؛ بهویژه در افرادی که تشنجهایشان با داروهای ضدتشنج کنترل نمیشود. برخی از ناهنجاریهای مادرزادی شناختهشده که موجب صرع میشوند عبارتند از دیسپلازی قشری کانونی، پولیمیکروژیریا و اسکلروز توبروز.
- اختلالات متابولیک: افرادی که دچار اختلالات متابولیک هستند ممکن است به صرع مبتلا شوند. بسیاری از این اختلالات را میتوان از طریق آزمایشهای ژنتیکی شناسایی کرد.
- بیماریها و ناهنجاریهای عروق مغزی: تومورهای مغزی، سکته مغزی، زوال عقل (دمانس) و ناهنجاریهای عروقی مانند مالفورماسیونهای شریانی-وریدی از مشکلات مربوط به سلامت مغز هستند که میتوانند منجر به صرع شوند.
بیماری صرع در کودکان
صرع در کودکان نوعی اختلال مغزی است که باعث بروز تشنجهای مکرر میشود. در این وضعیت، سلولهای مغز کودک بهطور ناگهانی سیگنالهای الکتریکی نامنظم تولید میکنند و باعث بروز تشنج میشوند. البته تشنج در همه کودکان به یک شکل نیست. برخی کودکان ممکن است دچار بیهوشی و لرزش بدن شوند و برخی دیگر فقط برای چند لحظه خیره بمانند.
سن شروع علائم صرع در کودکان متفاوت است و بسته به نوع صرع میتواند از دوران نوزادی تا سنین مدرسه یا نوجوانی متغیر باشد. این بیماری ممکن است بر سلامت جسمی و روانی کودک تاثیر بگذارد و عوارضی مانند آسیب جسمی، ترس از حملات بعدی، اختلال خواب، کاهش تمرکز، کاهش اعتمادبهنفس، اضطراب و افسردگی به همراه داشته باشد.
درمان صرع
راهکارهای درمان صرع با هدف کنترل تشنجها انجام میشوند و شامل تجویز داروهای ضدتشنج، جراحی و رژیمدرمانی هستند.
- تجویز داروهای ضدتشنج: حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد از بیماران میتوانند با مصرف دارو، تشنجهای خود را کنترل کنند. بدیهی است که انتخاب دارو به عواملی مانند نوع تشنج، سن، وضعیت سلامتی، سابقه دارویی و احتمال بروز عوارض جانبی بستگی دارد. موارد زیر از قویترین داروهای ضد صرع موجود در بازار ایران هستند. این داروها توسط کارخانه داروسازی اکتووکو تولید میشوند و با نسخه پزشک قابلتهیه هستند. به خاطر داشته باشید درمان صرع باید به صورت تخصصی و تحت نظر متخصص مغز و اعصاب انجام شود.
- الپرا (لِوِتیراستام): این دارو با کاهش تعداد تشنجها، به مدیریت بیماری صرع کمک میکند.
- لایریور (پرگابالین): لایریور علاوه بر کنترل تشنج، برای تسکین دردهای عصبی و بهبود سندرم فیبرومیالژیا نیز تجویز میشود.
- لاکسا (لاکوزاماید): بسیاری از پزشکان برای کاهش تعداد تشنجهای صرع، داروی لاکسا را تجویز میکنند.
- اکتوپنتین (گاباپنتین): اکتوپنتین برای کنترل صرع و دردهای نوروپاتیک محیطی استفاده میشود.
- جراحی: اگر داروها موثر نباشند، گزینههای دیگری مانند جراحی صرع یا استفاده از دستگاههای تحریک عصبی در نظر گرفته میشوند. جراحی ممکن است شامل برداشتن بافت غیرطبیعی، قطع مسیرهای عصبی خاص یا استفاده از روشهای هدفمند مانند رادیوسرجری باشد. در برخی موارد نیز کاشت دستگاهی که پالسهای الکتریکی به مغز میفرستد، میتواند بهتدریج دفعات تشنج را کاهش دهد.
صرع مقاوم به درمان
در برخی موارد، داروهای ضدتشنج به کاهش شدت یا تعداد دفعات تشنج کمکی نمیکنند. در این حالت بیمار حداقل دو داروی ضدتشنج مختلف را مصرف کرده و به نتیجه مطلوبی نرسیده است.
به این وضعیت صرع مقاوم به درمان گفته میشود. حدود 30 تا 40 درصد بیماران مبتلا به صرع، صرع مقاوم به درمان دارند.
درمان این نوع صرع نیز مانند سایر انواع این بیماری، روی کنترل تشنجها تمرکز دارد. پزشکان برای کنترل صرع مقاوم به درمان از گزینههای زیر استفاده میکنند:
- تغییر یا ترکیب داروهای ضدتشنج؛
- تحریک عصب واگ؛
- تغییر رژیم غذایی؛
- اصلاح سبک زندگی؛
- جراحی مغز که به دو روش درمانی یا تسکینی انجام میشود.
درمان صرع با سلولهای بنیادی
پژوهشگران در حال انجام نخستین مطالعات انسانی برای درمان صرع مقاوم به دارو با سلولهای بنیادی هستند. در این روش، سلولهای عصبی مهاری (اینترنورونها) که از سلولهای بنیادی جنینی انسان به دست آمدهاند، در ناحیه هیپوکامپ مغز کاشته میشوند. به این ترتیب تعادل طبیعی فعالیتهای مغزی برمیگردد و از بروز تشنج جلوگیری میشود. پژوهشگران امیدوار هستند که این روش برای بیمارانی که به دارو یا جراحیهای معمول پاسخ نمیدهند، موثر باشد.
رژیم کتوژنیک برای بیماری صرع
رژیم کتوژنیک و رژیم اصلاحشده اتکینز، چربی زیاد، پروتئین متوسط و کربوهیدرات کمی دارند و جزء رژیمهای غذایی رایجی هستند که گاهی به بیماران مبتلا به صرع توصیه میشوند. علاوه بر این، رژیمهای دارای شاخص گلایسمی پایین نیز ممکن است در کاهش تعداد دفعات تشنج صرع موثر باشند.
نکته: رژیمدرمانی معمولا به کودکانی که به دارو پاسخ مناسبی نمیدهند و گزینه مناسبی برای جراحی نیستند، پیشنهاد میشود.
عوارض بیماری صرع
تشنجهای ناشی از صرع میتوانند باعث آسیبهای جسمی جدی شوند. علاوه بر این، برخی از عوارض جدی این بیماری عبارتند از:
- استاتوس اپیلپتیکوس: استاتوس اپیلپتیکوس به حالتی گفته میشود که در آن تشنج به مدت طولانی (بین 5 تا 30 دقیقه) ادامه میکند یا چندین تشنج پشت سر هم و بدون فرصت بهبودی رخ میدهند. این وضعیت یک اورژانس پزشکی محسوب میشود.
- مرگ ناگهانی و غیرقابلتوضیح: این اتفاق معمولا در شب یا هنگام خواب رخ میدهد و خوشبختانه بسیار نادر است. هر سال از 1000 نفر مبتلا به این بیماری، حدود 1 نفر جان خود را از دست میدهد. شناسایی و پرهیز از عوامل محرک تشنج، مصرف منظم داروها و رعایت سبک زندگی سالم از راهکارهای کاهش خطر این عارضه هستند.
چه عواملی میتوانند حمله صرع را تحریک کنند؟
عوامل شایعی که میتوانند حمله صرع را تحریک کنند، شامل موارد زیر میشوند:
- خواب ناکافی یا بیخوابی
- استرس و اضطراب شدید
- مصرف بعضی داروها یا محرکها
- الکل یا مواد مخدر
- نورهای چشمکزن یا الگوهای نوری خاص (در صرع حساس به نور)
- بیماری یا تب شدید
- عدم مصرف منظم داروی ضدصرع
بیماری صرع و ازدواج
بیماری صرع معمولا مانع ازدواج نیست، اما کنترل مناسب آن با داروهای ضدصرع برای زندگی روزمره و انجام مسئولیتها ضروری است. شفافیت و اطلاع به شریک زندگی درباره بیماری و نیاز به داروها اهمیت زیادی دارد.
در برخی انواع صرع و در صورت مصرف داروهای خاص، مشورت با پزشک در مورد بارداری و احتمال ارثی بودن بیماری لازم است. با مصرف منظم دارو و رعایت سبک زندگی سالم، افراد مبتلا میتوانند زندگی خانوادگی و ازدواج موفق داشته باشند.
سخن پایانی
در این مطلب با ماهیت بیماری صرع، علائم، علل بروز و انواع مختلف آن آشنا شدیم و دیدیم که برای کنترل این بیماری راهکارهای متنوعی وجود دارد. از جمله این روشها میتوان به مصرف داروهای ضدتشنج مانند الپرا (لوِتیراستام)، لایریور (پرگابالین)، لاکسا (لاکوزاماید) و اکتوپنتین (گاباپنتین) زیر نظر پزشک متخصص مغز و اعصاب اشاره کرد.
منابع: clevelandclinic، healthline، healthline، healthline
