بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال متابولیک (MASLD) زمانی رخ میدهد که چربی در کبد تجمع پیدا کند. این بیماری که پیشتر تحت عنوان کبد چرب غیرالکلی (NAFLD) شناخته میشد، ممکن است علائم مشخصی نداشته باشد. چاقی و دیابت نوع ۲ نیز از عواملی هستند که خطر ابتلا به MASLD را افزایش میدهند. خوشبختانه کاهش وزن یا افزایش فعالیت بدنی ممکن است روند آسیب کبدی ناشی از این بیماری را کُند کرده یا حتی آن را معکوس کند. برای آشنایی بیشتر با علائم، دلایل ابتلا و روشهای درمان MASLD ادامه مطلب را از دست ندهید.
MASLD چیست؟
کبد چرب مرتبط با اختلال متابولیک یا MASLD زمانی رخ میدهد که اختلال متابولیک باعث تجمع بیش از حد چربی در کبد شود. اما متابولیسم به چه معناست؟ متابولیسم به مجموعه فرایندهایی میگویند که طی آن بدن انرژی را تولید، تبدیل، مصرف و ذخیره میکند. این فرایند به عملکرد چندین اندام و هورمون از جمله کبد، پانکراس، بافت چربی، عضلات و دستگاه گوارش وابسته است.
اگر عملکرد یکی از این بخشها دچار اختلال شود، ممکن است مقاومت به انسولین رخ دهد. در این شرایط، بافت چربی مقدار زیادی اسید چرب آزاد (FFA) وارد جریان خون میکند. این مولکولها به کبد میروند و در آنجا به صورت تریگلیسرید ذخیره میشوند.
تجمع چربی در کبد، استئاتوز نام دارد. وقتی تجمع چربی ناشی از اختلال متابولیک به حدی برسد که به عنوان بیماری تشخیص داده شود، پزشکان ممکن است MASLD را تشخیص دهند. برای تشخیص قطعی MASLD، پزشکان از طریق نمونهبرداری یا روشهای تصویربرداری وجود چربی در کبد را بررسی میکنند. برای تشخیص قطعی علاوه بر عدم مصرف قابلتوجه الکل، باید حداقل یکی از معیارهای زیر وجود داشته باشد:
- اضافه وزن یا چاقی
- قند خون بالا یا مقاومت به انسولین
- فشار خون بالا
- تریگلیسرید بالا
- پایین بودن کلسترول خوب (HDL)
اگر MASLD درمان نشود، ممکن است باعث بروز بیماری استئاتوهپاتیت مرتبط با اختلال متابولیک (MASH) شود. در این بیماری، تجمع چربی در کبد باعث التهاب، آسیب کبدی یا ایجاد بافت اسکار (سیروز) میشود.
تفاوت بیماری کبد چرب NAFLD و MASLD چیست؟
بیماری کبد چرب غیرالکلی (NAFLD) اصطلاحی بود که پزشکان پیش از استفاده از اصطلاح بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال متابولیک (MASLD) به کار میبردند. این اصطلاح به تجمع چربی در کبد اشاره داشت که در اثر مصرف زیاد الکل ایجاد نشده بود.
MASLD نام و چارچوب تشخیصی جدیدی است که جایگزین NAFLD شده است؛ این دو اصطلاح همپوشانی زیادی دارند، اما معیارهای تشخیصی آنها دقیقا یکسان نیست. برای تشخیص NAFLD باید هر سه معیار زیر وجود میداشت:
- شواهد استئاتوز (وجود چربی در کبد): چربی در کبد در تصویربرداری یا نمونهبرداری مشاهده شود.
- عدم مصرف قابلتوجه الکل: مصرف الکل نباید بیش از 30 گرم در روز برای مردان یا 20 گرم در روز برای زنان باشد.
- نبود سایر علل شناختهشده تجمع چربی در کبد: مانند هپاتیت ویروسی، بیماریهای ژنتیکی یا مصرف برخی داروها.
تفاوت اصلی بین بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال متابولیک (MASLD) و بیماری کبد چرب غیرالکلی (NAFLD) در نحوه تشخیص آنها توسط پزشک است.
برای تشخیص بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال متابولیک (MASLD) به وجود حداقل یک عامل خطر متابولیک مانند چاقی، فشار خون بالا یا قند خون غیرطبیعی نیاز است. در مقابل، برای تشخیص بیماری کبد چرب غیرالکلی (NAFLD) به وجود عوامل خطر متابولیک نیاز نبود. در عوض، پزشکان با رد کردن سایر علل تجمع چربی در کبد، این بیماری را تشخیص میدادند که گاهی به نتایج مبهم یا ناقص منجر میشد.
| کبد چرب مرتبط با اختلال متابولیک (MASLD) | بیماری کبد چرب غیرالکلی (NAFLD) |
| شواهد استئاتوز در تصویربرداری یا نمونهبرداری | شواهد استئاتوز در تصویربرداری یا نمونهبرداری |
| عدم مصرف قابل توجه الکل (بیش از 30 گرم در روز برای مردان و 20 گرم در روز برای زنان) | عدم مصرف قابل توجه الکل (بیش از 30 گرم در روز برای مردان و 20 گرم در روز برای زنان) |
| وجود حداقل یک عامل خطر متابولیک مانند: اضافه وزن یا چاقی غیرطبیعی بودن قند خون فشار خون بالا تریگلیسیرید بالا پایین بودن کلسترول HDL (کلسترول خوب) | نبود سایر علل تجمع چربی در کبد (مانند هپاتیت ویروسی، بیماریهای ژنتیکی یا مصرف برخی داروها) |
چرا نام بیماری کبد چرب از NAFLD به MASLD تغییر کرد؟
تغییر نام NAFLD به MASLD هم از نظر پزشکی و هم از نظر فردی اهمیت دارد. نام جدید بر علت اصلی بیماری، یعنی اختلال متابولیک، تاکید میکند. این موضوع به پزشکان کمک میکند افراد در معرض خطر را زودتر شناسایی کنند و برنامه درمانی موثرتری در نظر بگیرند. همچنین، این تغییر نام اصطلاحاتی مانند غیرالکلی و چرب را که ممکن است بار منفی داشته باشند، حذف میکند.
با تمرکز بر عواملی که باعث ایجاد MASLD میشوند، به جای عوامل غیرمرتبط، پزشکان میتوانند عوامل قابلتغییر را هدف قرار دهند. همچنین، این تغییر امکان تشخیص دقیقتر بیماریهایی مانند بیماری کبد مرتبط با اختلال متابولیک و مصرف الکل (MetALD) را فراهم میکند؛ نوعی بیماری که هم عوامل متابولیک و هم عوامل مرتبط با مصرف الکل را در بر میگیرد.

چه عواملی باعث ابتلا به MASLD میشوند؟
اگر فردی دچار اختلال متابولیک باشد، ممکن است به بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال متابولیک (MASLD) مبتلا شود. اختلال متابولیک به مجموعهای از شرایط گفته میشود که بر متابولیسم بدن تاثیر میگذارند. متابولیسم، مواد غذایی را به انرژی تبدیل میکند. عواملی که ممکن است باعث ابتلا به MASLD شوند، عبارتند از:
- اختلال چربی خون: اختلال چربی خون یعنی غیرطبیعی بودن چربیهای خون، مانند افزایش تریگلیسرید و LDL یا کاهش کلسترول HDL.
- چاقی: چاقی به حالتی گفته میشود که شاخص توده بدنی (BMI) فرد ۳۰ یا بیشتر باشد. افرادی که چربی اضافی بیشتری در ناحیه شکم دارند، بیشتر در معرض خطر ابتلا به MASLD قرار دارند.
- مقاومت به انسولین: انسولین هورمونی است که قند خون را تنظیم میکند. مقاومت به انسولین زمانی اتفاق میافتد که سلولهای عضلات، بافت چربی و کبدِ فرد آنطور که باید به انسولین پاسخ نمیدهند.
- دیابت نوع 2: دیابت نوع ۲ بیماری مزمنی است که در آن مقاومت به انسولین و اختلال در ترشح کافی آن باعث افزایش پایدار قند خون میشوند.
همچنین پژوهشگران چندین تغییر ژنتیکی را شناسایی کردهاند که خطر ابتلا به MASLD را افزایش میدهند.
علائم MASLD چیست؟
بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال متابولیک (MASLD) به یک باره رخ نمیدهد و طی چندین سال ایجاد میشود. ممکن است فرد به این بیماری مبتلا باشد، بدون اینکه علائمی داشته باشد. حتی ممکن است فرد تا پیش از ابتلا به استئاتوهپاتیت مرتبط با اختلال متابولیک (MASH)، متوجه هیچ تغییری در بدن خود نشود.
MASH با التهاب و آسیب سلولهای کبدی همراه است و در برخی افراد میتواند به فیبروز و سپس سیروز پیشرفت کند. برخی افراد مبتلا به MASH علائمی مانند موارد زیر دارند:
- درد مبهم در قسمت بالای سمت راست شکم، یعنی ناحیهای که کبد در آن قرار دارد
- خستگی و ضعف شدید
- از دست دادن اشتها
- تورم شکم
- کاهش وزن غیرمنتظره
- زرد شدن پوست و سفیدی چشمها
MASLD چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشکان برای تشخیص MASLD آزمایش خون و آزمایشهای تصویربرداری خاصی انجام میدهند یا نمونهبرداری از کبد انجام میدهند.
آزمایشهای خون
- تست هموگلوبین A1C: این آزمایش، میانگین قند خون (گلوکز) را طی 2 الی 3 ماه گذشته اندازهگیری میکند.
- شمارش کامل خون (CBC): این آزمایش تعداد و اندازه سلولهای خونی را اندازهگیری میکند.
- آزمایش جامع متابولیک (CMP): در این آزمایش 14 ماده موجود در خون مانند پروتئینها و الکترولیتها اندازهگیری میشوند.
- آزمایش چربی خون: این آزمایش برای بررسی بیماریهای قلبی عروقی انجام میشود و برخی مولکولهای چربی موجود در خون را اندازهگیری میکند.
- آزمایشهای عملکرد کبد: این آزمایش خون، میزان برخی مواد تولیدشده توسط کبد را اندازهگیری میکند.
آزمایشهای تصویربرداری
پزشک ممکن است برای بررسی بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال متابولیک (MASLD)، آزمایشهای تصویربرداری تجویز کند. این آزمایشها عبارتند از:
- فیبرواسکن: این آزمایشِ تصویربرداری، میزان چربی و فیبروز موجود در کبد را تخمین میزند.
- روشهای تصویربرداری مبتنی بر تشدید مغناطیسی: الاستوگرافی تشدید مغناطیسی (MRE) با اندازهگیری سفتی کبد به ارزیابی فیبروز کمک میکند و روش MRI-PDFF برای اندازهگیری درصد چربی کبد به کار میرود.
نمونهبرداری
گاهیاوقات پزشک ممکن است نمونهبرداری از کبد انجام دهد. اگر پزشک احتمال دهد که علائم شما ناشی از بیماری دیگری به غیر از MASLD است، این آزمایش را پیشنهاد میدهد. همچنین ممکن است نمونهبرداری از کبد برای پیگیری آزمایشهای تصویربرداری مانند فیبرواسکن انجام شود.

تفاوت MASLD و MASH چیست؟
MASLD و MASH هر دو با تجمع چربی در کبد مرتبط هستند، اما میزان التهاب و آسیب کبدی در آنها متفاوت است.
- MASLD: اگر بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال متابولیک (MASLD) در فردی تشخیص داده شود، به این معناست که در کبد او چربی تجمع پیدا کرده است، اما التهاب بسیار کم بوده یا اصلا وجود ندارد و کبد نیز دچار آسیب نشده است. اگرچه این بیماری به دلیل بزرگ شدن کبد میتواند درد به همراه داشته باشد، اما معمولا باعث آسیب کبدی نمیشود.
- MASH: نوع شدیدتر بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال متابولیک (MASLD)، استئاتوهپاتیت مرتبط با اختلال متابولیک (MASH) نام دارد که پیشتر تحت عنوان استئاتوهپاتیت غیرالکلی (NASH) نامیده میشد. اگر بیماری MASH در شخصی تشخیص داده شود، به احتمال زیاد علاوه بر تجمع چربی، کبد نیز دچار التهاب شده و حتی ممکن است آسیب کبدی هم رخ داده باشد. MASH ممکن است به فیبروز و سیروز پیشرفت کند که سیروز خطر سرطان کبد را افزایش میدهد.
در حال حاضر، پژوهشگران دقیقا نمیدانند چرا برخی افراد به MASLD یا MASH مبتلا میشوند. ممکن است MASLD در فردی تشخیص داده شود و بعدا به MASH پیشرفت کند. از سوی دیگر، برخی افراد مبتلا به MASLD هرگز به MASH مبتلا نمیشوند.
آیا MASLD میتواند به MASH و فیبروز کبد منجر شود؟
MASLD فقط به معنای تجمع چربی در کبد نیست. این بیماری ممکن است به شکل جدیتری از بیماری کبدی به نام استئاتوهپاتیت مرتبط با اختلال عملکرد متابولیک یعنی MASH پیشرفت کند. با گذشت زمان، MASH میتواند منجر به عوارضی مانند بیماری قلبی، بیماریهای کلیوی، ایجاد بافت اسکار در کبد که به آن فیبروز گفته میشود یا حتی نارسایی کبدی و نیاز به پیوند کبد شود.
مراحل پیشرفت بیماری کبد چرب متابولیک چیست؟
بیماری کبد چرب متابولیک، 4 مرحله دارد. بیشتر افراد فقط به مرحله اول بیماری مبتلا هستند که معمولا مشکلی ایجاد نمیکند. در تعداد کمی از افراد، بیماری به مراحل بعدی که با آسیب جدیتر کبد همراه است، پیشرفت میکند. با این حال، تغییرات سبک زندگی میتواند به پیشگیری از این روند کمک کند.
| مرحله | منظور چیست؟ |
| مرحله اول: کبد چرب (استئاتوز) | مرحله اول که در آن چربی در کبد تجمع پیدا میکند، اما آسیبی به کبد وارد نمیشود. |
| مرحله دوم: استئاتوهپاتیت مرتبط با اختلال متابولیک (MASH)- که پیشتر استئاتوهپاتیت غیرالکلی (NASH) نامیده میشد. | تجمع چربی باعث التهاب در کبد شده است. کبد هنوز آسیب جدی ندیده است، اما این خطر وجود دارد که وضعیت بدتر شود. |
| مرحله سوم: فیبروز کبدی | کبد دچار آسیب شده است، اما معمولا همچنان عملکرد خوبی دارد. در این مرحله لازم است که برای جلوگیری از آسیبِ بیشتر تلاش شود، زیرا این آسیب میتواند به سیروز کبدی منجر شود. |
| مرحله چهارم: سیروز کبدی | کبد دچار آسیب شدید شده است که بر عملکرد آن تاثیر میگذارد. این وضعیت میتواند باعث مشکلات جدی برای سلامتی، از جمله خونریزی داخلی، نارسایی کبد، سرطان کبد یا سپسیس شود. |
چگونه میتوان از پیشرفت MASLD جلوگیری کرد؟
تغییرات سبک زندگی ممکن است به کنترل بیماریهایی مانند MASLD و MASH کمک کند. در واقع با ایجاد تغییرات سالم در سبک زندگی میتوان از تجمع چربی در کبد پیشگیری کرد، این فرایند را کند یا حتی معکوس کرد. از جمله این تغییرات عبارتند از:
- کاهش وزن: اگر اضافه وزن دارید یا به چاقی مبتلا هستید، کاهش وزن میتواند نقطه خوبی برای شروع باشد. کاهش 5 تا 10 درصد از وزن فعلی بدن میتواند به کاهش چربی اضافی در کبد کمک کند. این کار همچنین میتواند قند خون را بهبود داده و فشار وارد شده بر تمام اندامهای داخلی بدن را کاهش دهد.
- پیروی از رژیم غذایی سالم: تغذیه سالم از جمله متعادل کردن میزان مصرف کربوهیدرات و محدود کردن مصرف مواد غذایی شیرین، برای حفظ سلامت کبد مهم است. چرا که کربوهیدراتها و قندهای اضافی در کبد ذخیره میشوند. همچنین محدود کردن میزان مصرف چربیهای اشباع شده در رژیم غذایی به محافظت از کبد در برابر تجمع چربی کمک میکند.
- فعالیت بدنی منظم: فعالیت بدنی به بهبود نحوه استفاده بدن از قند خون و کاهش میزان چربی ذخیرهشده در کبد کمک میکند. سعی کنید حداقل 150 دقیقه در هفته فعالیت بدنی داشته باشید.
- پرهیز از مصرف الکل: عدم مصرف الکل نیز میتواند فشار وارد شده بر کبد را کاهش و روند آسیب کبدی را آهستهتر کند. خودداری از مصرف الکل به حفظ سلامت کبد کمک میکند؛ این موضوع به خصوص برای افرادی که به بیماری کبدی مبتلا هستند یا در معرض خطر ابتلا به آن قرار دارند، اهمیت بیشتری دارد.
- کنترل دیابت: دیابت نوع 2 یکی از عوامل خطر مهم ابتلا به MASLD است. افراد مبتلا به دیابت نوع 2 بیشتر در معرض ابتلا به MASH قرار دارند که با التهاب و آسیب بیشتر کبد همراه است. اگر به دیابت مبتلا هستید، داروهای تجویزی پزشک را به طور مرتب مصرف کرده و قند خون خود را پایش کنید. در صورتی که دیابت برای شما تشخیص داده نشده است، درباره بررسی دورهای قند خون با پزشک خود مشورت کنید.
- کاهش کلسترول و فشار خون: افراد مبتلا به MASLD بیشتر در معرض فشار خون بالا و ابتلا به بیماری قلبی قرار دارند. همچنین فشار خون بالا خطر ابتلا به MASH را افزایش میدهد؛ به خصوص زمانی که با بیماریهایی مانند دیابت یا کلسترول بالا همراه باشد. پیروی از رژیم غذایی سالم، انجام فعالیت بدنی منظم و مصرف داروهایی که پزشک تجویز کرده به کنترل کلسترول و فشار خون کمک میکند.
روشهای درمان MASLD چیست؟
درمان MASLD معمولا با کاهش وزن آغاز میشود. همچنین پزشک برای بیماریهایی مانند دیابت، کلسترول بالا و فشار خون بالا که باعث بروز MASLD میشوند نیز راهکارهایی جهت کنترل ارائه میدهد.
کاهش وزن
کاهش وزن بر سلامت کبد تاثیر میگذارد. کاهش چربی اضافی در کبد میتواند به کاهش التهاب و در نتیجه، جلوگیری از پیشرفت آسیب کبدی به سمت سیروز کمک کند. پزشک ممکن است پیروی از رژیم غذایی خاص مانند رژیم غذایی مدیترانهای را توصیه کند. انجام فعالیت بدنی با شدت متوسط به مدت حداقل 30 دقیقه در روز، سه روز در هفته به کاهش وزن کمک میکند. همچنین پزشک ممکن است توصیه کند ۱۰ درصد یا میزان بیشتری از وزن فعلی خود را کاهش دهید، اما حتی کاهش 3 تا 5 درصد از وزن بدن نیز میتواند موثر باشد.
روشهای جراحی
در برخی موارد، جراحی ممکن است بخشی از درمان MASLD باشد، به خصوص زمانی که رژیم غذایی و ورزش به اندازه کافی باعث بهبود سلامت متابولیک نشده باشند. جراحی چاقی به عنوان خط اول درمان MASLD در نظر گرفته نمیشود. با این حال، پزشکان ممکن است این روش را برای افراد مبتلا به چاقی که با سایر گزینهها نتیجهای نگرفتهاند، توصیه کنند. این روش نحوه جذب غذا توسط دستگاه گوارش را تغییر میدهد. بسته به نوع جراحی، پزشک ممکن است اقدامات زیر را انجام دهد:
- معده را کوچکتر کند تا مقدار کمتری غذا در خود جای دهد؛
- بخشی از روده را تغییر مسیر دهد تا جذب کالری کاهش یابد.
این تغییرات میزان دریافت کالری را کاهش میدهند و بر هورمونهای روده تاثیر میگذارند؛ در نتیجه ممکن است حساسیت به انسولین را بهبود دهند و به کبد برای سوختوساز بهتر چربی کمک کنند.
سایر روشهای مکمل درمان
برخی افراد ممکن است روشهایی جایگزین، برای حفظ سلامت کبد و سلامت عمومی خود در نظر بگیرند. البته لازم است پیش از امتحان کردن این گزینهها با پزشک خود مشورت کنید. برخی مکملها ممکن است با داروهای خاص تداخل داشته باشند یا باعث بروز عوارض جانبی شوند. مطالعهای نشان داده که مکملهای زیر ممکن است به سلامت کبد در افراد مبتلا به MASLD کمک کنند:
- قهوه
- چای سبز
- ویتامین E
- اسیدهای چرب امگا 3
- پروبیوتیک ها، پری بیوتیکها و سین بیوتیکها
روشهای خودمراقبتی نیز ممکن است به حفظ سلامت عمومی و متابولیک بدن کمک کنند. از جمله این روشها عبارتند از:
- مدیریت استرس
- داشتن خواب کافی و باکیفیت
- تکنیکهای آرامسازی بدن و ذهن

آیا برای MASLD درمان دارویی وجود دارد؟
در حال حاضر هیچ دارویی برای MASLD توسط سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) تایید نشده است. بیشتر تحقیقات دارویی بر بیماری MASH متمرکز بودهاند که نوع پیشرفتهتر این بیماری است و باعث آسیب و ایجاد بافت اسکار در کبد می شود.
تنها داروهای مورد تایید برای درمان MASH، رزمیور® (رزمتیروم) و سماکتو® (سماگلوتاید) هستند. اگرچه تغییرات سبک زندگی همچنان اصلیترین روش درمان MASLD محسوب میشوند، با این حال، برخی داروها میتوانند به کنترل بیماریها و مشکلات زمینهای که خطر تجمع چربی در کبد را افزایش میدهند، کمک کنند.
- آگونیستهای گیرنده GLP-1: از جمله این داروها میتوان به سماکتو® (سماگلوتاید) اشاره کرد که در حال حاضر برای مدیریت دیابت نوع 2 و کمک به کاهش وزن استفاده میشوند و میتوانند MASLD را نیز بهبود دهند.
- متفورمین: این دارو نیز برای درمان دیابت استفاده میشود و ممکن است با بهبود نحوه پاسخ بدن به انسولین کمککننده باشد.
چه زمانی MASLD میتواند به درمان دارویی نیاز داشته باشد؟
در حال حاضر، کاهش وزن اصلیترین روش درمان MASLD است، اما پزشک ممکن است دارویی که برای استئاتوهپاتیت مرتبط با اختلال عملکرد متابولیک (MASH) تایید شده است، پیشنهاد کند. در واقع حدود 25 درصد از افراد مبتلا به MASLD به MASH مبتلا میشوند. همچنین اگر فردی به چاقی و فیبروز کبدی مرحله 2 یا 3 مبتلا باشد، ممکن است داروهای زیر برای او تجویز شود:
- سماگلوتاید: در صورتی که سماگلوتاید برای فرد موثر نباشد، پزشک ممکن است تیرزکتو® (تیرزپاتاید) را برای او تجویز کند که این دارو در گروه داروهای GLP-1 قرار دارد. البته داروهای GLP-1 برای همه افراد موثر نیستند و ممکن است سطح آنزیمهای کبدی همچنان بالا بماند. اگر این اتفاق رخ دهد، پزشک ممکن است داروی زیر را برای شما تجویز کند.
- رزمتیروم: این دارو برای بزرگسالان مبتلا به MASH غیرسیروتیک همراه با فیبروز متوسط تا پیشرفته کبدی (مرحله 2 و 3)، در کنار رژیم غذایی و ورزش تجویز میشود و میتواند به کاهش چربی و بافت اسکار کبد کمک کند.
سخن پایانی
بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال متابولیک (MASLD) در بسیاری از موارد با تغییرات سبک زندگی، کاهش وزن و کنترل عوامل متابولیک قابل مدیریت است. با این حال، تشخیص و پیگیری به موقع درمان اهمیت زیادی دارد؛ زیرا در برخی افراد ممکن است بیماری پیشرفت کرده و به MASH و مراحل پیشرفتهتر آسیب کبدی منجر شود. با توجه به نقش عوامل متابولیک در ایجاد و پیشرفت MASLD، کنترل این عوامل میتواند گام مهمی در حفظ سلامت کبد و کاهش خطر عوارض بیماری باشد.
منابع: clevelandclinic، healthline، mayoclinic، nhs، cdc، webmd











