سیروز کبدی چیست؟ علائم، مراحل، عوارض، تشخیص و روش‌های درمان

سیروز کبدی به معنای ایجاد اسکار دائمی در کبد است که به این اندام آسیب می‌رساند و عملکرد آن را مختل می‌کند. این بیماری پیشرفته کبدی ممکن است به نارسایی کبد منجر شود و معمولا در پی آسیب مداوم به کبد طی سالیان طولانی ایجاد می‌شود. مصرف الکل و برخی داروها، ویروس‌ها و عوامل متابولیک از شایع‌ترین علل سیروز کبدی هستند. برای آشنایی بیشتر با علائم، علل و روش‌های مدیریت سیروز کبدی با ما همراه باشید.

سیروز کبدی چیست؟

سیروز کبدی، مرحله پیشرفته بیماری مزمن کبد است که در این مرحله، بخش قابل‌توجهی از بافت سالم کبد به بافت اسکار تبدیل شده است. ایجاد اسکار، ناشی از التهاب طولانی‌مدت کبد (هپاتیت) است. وجود مقدار زیادی بافت اسکار می‌تواند مانع عملکرد صحیح کبد شود و در نهایت به نارسایی کبد منجر می‌شود. اگرچه سیروز کبدی برگشت‌پذیر نیست، اما درمان‌های موجود ممکن است روند پیشرفت آن را آهسته یا حتی متوقف کنند.

سیروز کبدی چگونه ایجاد می‌شود؟

سیروز کبدی یکی از عوارض التهاب طولانی‌مدت کبد است. در این وضعیت، بافت سالم کبد با بافت اسکار جایگزین می‌شود؛ فرایندی که فیبروز نام دارد. اگرچه مصرف زیاد و طولانی‌مدت الکل یکی از عوامل شایع سیروز کبدی است، اما بسیاری از بیماری‌ها و اختلالات کبدی دیگر نیز می‌توانند به سیروز منجر شوند.

سیروز کبدی فرایندی گسترده و تدریجی است. هنگامی که کبد به طور مداوم آسیب می‌بیند، چه در اثر مصرف الکل، چه چاقی یا عفونت مداوم تلاش می‌کند خود را ترمیم کند. در جریان این فرایند، بافت اسکار تشکیل می‌شود. با پیشرفت سیروز، مقدار بیشتری از این بافت در کبد تجمع پیدا می‌کند و انجام وظایف طبیعی کبد دشوارتر می‌شود. سیروز پیشرفته می‌تواند جان فرد را تهدید کند.

آسیب کبدی ناشی از سیروز معمولا قابل‌برگشت نیست؛ با این حال، اگر سیروز کبدی در مراحل اولیه تشخیص داده شود و علت زمینه‌ای آن تحت درمان قرار گیرد، می‌توان از آسیب بیشتر به کبد جلوگیری کرد یا آن را محدود ساخت. در موارد نادر، ممکن است سیروز تا حدی برگشت‌پذیر باشد.

مهم‌ترین علل ابتلا به سیروز کبدی چیست؟

هر بیماری مزمن کبدی که باعث التهاب کبد (هپاتیت) شود، ممکن است به سیروز نیز منجر شود. از جمله علل شایع ابتلا به سیروز کبدی عبارتند از:

از جمله علل کمتر شایع سیروز کبدی عبارتند از:

ارتباط MASH و فیبروز کبد با سیروز چیست؟

اسکار شدید کبدی که سیروز نامیده می‌شود، مهمترین عارضه بیماری کبد چرب مرتبط با اختلالات متابولیک (MASLD) و استئاتوهپاتیت مرتبط با اختلال عملکرد متابولیک (MASH) است. سیروز در اثر آسیب کبدی ایجاد می‌شود؛ برای مثال، آسیبی که التهاب ناشی از MASH به کبد وارد می‌کند. کبد در تلاش برای مهار التهاب، نواحی دارای اسکار ایجاد می‌کند که به این فرایند فیبروز می‌گویند. اگر التهاب ادامه پیدا کند، فیبروز گسترش می‌یابد و بخش بیشتری از بافت کبد را درگیر می‌کند.

مراحل سیروز کبدی چیست؟

سیروز کبدی با تجمع بافت اسکار در کبد به تدریج پیشرفت می‌کند. در مراحل اولیه، بدن آسیب واردشده را جبران می‌کند و ممکن است متوجه هیچ علامتی نشوید؛ به این وضعیت سیروز جبران‌شده می‌گویند. با کاهش عملکرد کبد، علائم بیماری ظاهر می‌شوند؛ به این وضعیت سیروز جبران‌نشده می‌گویند.

سیروز جبران‌شده و جبران‌نشده چه تفاوتی دارند؟

علائم سیروز کبدی در دو مرحله تخصصی طبقه‌بندی می‌شوند: سیروز جبران‌شده و سیروز جبران‌نشده. اگر بیماری زود تشخیص داده و درمان شود، ممکن است بتوان مرحله سیروز را از جبران‌نشده به جبران‌شده تغییر داد.

علائم و نشانه‌های سیروز کبدی چیست؟

در بسیاری از موارد، تا زمانی که سیروز کبدی پیشرفت نکرده باشد، علائم قابل‌توجهی بروز نمی‌کنند. در واقع علائم زمانی ظاهر می‌شوند که اسکار ایجاد‌شده در کبد به حدی رسیده باشد که توانایی این اندام را در موارد زیر محدود کند:

• تصفیه خون
• تجزیه سموم
• تولید پروتئین‌های انعقادی
• کمک به جذب چربی‌ها و ویتامین‌های محلول در چربی

برخی از علائم قابل‌توجه سیروز کبدی عبارتند از:

• کاهش اشتها
• خستگی
• کاهش وزن ناخواسته
• درد خفیف در قسمت بالایی سمت راست شکم
• حالت تهوع
• استفراغ
• واریس یا بزرگ شدن سیاهرگ‌ها

سایر علائم جدی‌تر سیروز کبدی عبارتند از:

• زردی یا زرد شدن پوست و سفیدی چشم‌ها
• گیجی و دشواری در فکر کردن و تمرکز
• کبودی یا خونریزی آسان
• خارش شدید پوست
• تیره‌تر بودن رنگ ادرار نسبت به حالت معمول
• آسیت (تورم شکم ناشی از تجمع مایع)
• ادم (تورم پاها)

عوارض سیروز کبدی چیست؟

اگر خون نتواند از کبد عبور کند، از طریق سیاهرگ‌های دیگر مانند سیاهرگ‌های مری مسیر دیگری را در پیش می‌گیرد و در آنها تجمع پیدا می‌کند. به این وضعیت، واریس مری گفته می‌شود. این سیاهرگ‌ها قادر به تحمل فشار بالا نیستند؛ بنابراین با افزایش جریان خون، شروع به متورم شدن می‌کنند. سایر عوارض سیروز کبدی عبارتند از:

• عفونت‌های باکتریایی مانند عفونت دستگاه ادراری (UTI)
• خونریزی به دلیل کاهش پروتئین‌های انعقادی
• حساسیت بیشتر به داروها، زیرا کبد وظیفه پردازش داروها در بدن را بر عهده دارد
• سوء تغذیه
• نارسایی کبد
• سرطان کبد
• آنسفالوپاتی کبدی؛ اختلالی که در آن، تجمع سموم در خون بر عملکرد مغز اثر می‌گذارد و باعث گیجی می‌شود
• سنگ کیسه صفرا؛ زیرا اختلال در جریان صفرا می‌تواند باعث غلیظ شدن آن و تشکیل سنگ شود
• بزرگی طحال

سیروز کبدی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

در وهله اول پزشک فرد را معاینه می‌کند تا علائم سیروز کبدی را بررسی کند. او درباره سابقه پزشکی، داروها یا مکمل‌های مصرفی و عادت‌های غذایی و سبک زندگی از بیمار سوال می‌پرسد. همچنین به دنبال نشانه‌هایی می‌گردد که ممکن است حاکی از سابقه بیماری کبدی باشند. سپس برای بررسی شواهد ابتلا به سیروز کبدی، آزمایش‌هایی را تجویز می‌کند. آزمایش‌هایی که برای تشخیص سیروز کبدی تجویز می‌شوند، ممکن است شامل موارد زیر باشند.

• آزمایش خون: مجموعه‌ای از آزمایش‌های عملکرد کبد می‌تواند نشانه‌های بیماری کبدی و نارسایی کبد را مشخص کند. همچنین آزمایش خون ممکن است ابتلا به برخی بیماری‌ها یا عوارض جانبی شناخته‌شده مانند کاهش توانایی خون برای تشکیل لخته را نشان دهد.
• آزمایش‌های تصویربرداری: این آزمایش‌ها می‌توانند اندازه، شکل و بافت کبد را نشان دهند. نوع خاصی از آزمایش تصویربرداری به نام الاستوگرافی نیز می‌تواند میزان سفتی یا اسکار کبد را اندازه‌گیری کند.
• نمونه‌برداری از کبد: در این روش، نمونه کوچکی از بافت کبد برداشته می‌شود تا در آزمایشگاه بررسی شود. اگرچه نمونه‌برداری همیشه ضروری نیست، اما این تکنیک ممکن است سیروز کبدی را تایید و به شناسایی علت آن کمک کند.

روش‌های درمان سیروز کبدی چیست؟

روش‌های درمان سیروز کبدی را در دسته‌بندی‌های زیر می‌توان بررسی کرد.

درمان علت زمینه‌ای بیماری

• داروها: داروها ممکن است در درمان برخی بیماری‌های کبدی موثر باشند، اما میزان تاثیر آنها متفاوت است. برای مثال داروهای ضدویروسی می‌توانند هپاتیت C را درمان کنند، اما در هپاتیت B فقط ویروس را مهار می‌کنند و آن را از بین نمی‌برند. کورتیکواستروئیدها و داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی نیز می‌توانند به کنترل برخی بیماری‌های خودایمنی کمک کنند، اما برای همه آنها موثر نیستند.
• درمان وابستگی به الکل: اگر فردی به بیماری کبدی ناشی از مواد سمی یا مصرف الکل مبتلا باشد، تنها راه درمان حذف این مواد از زندگی است. برای این منظور، ممکن است برخی افراد به درمان اختلال مصرف مواد نیاز داشته باشند.
• کنترل عوامل متابولیک: اگر فرد به بیماری کبدی غیرمرتبط با الکل مبتلا باشد، کنترل عوامل متابولیک مانند کلسترول، قند خون و اضافه وزن می‌تواند به بهبود بیماری کمک کند. برخی افراد ممکن است برای کنترل این عوامل به مصرف دارو نیاز داشته باشند.

رژیم غذایی و سبک زندگی

• قطع مصرف الکل و مواد مخدر: حتی اگر بیماری کبدی شما به مصرف الکل یا مواد مخدر مرتبط نباشد، کنار گذاشتن آنها به حفظ سلامت کبد در بلند مدت کمک می‌کند.
• کاهش فشار متابولیک: پزشکان توصیه می‌کنند افراد مبتلا به هر نوع بیماری کبدی، غذاهای سالم مصرف کنند و اضافه‌وزن خود را کاهش دهند.
• مصرف مکمل‌های غذایی: برخی افراد ممکن است برای جبران کمبودهای تغذیه‌ای به مکمل‌های غذایی نیاز داشته باشند.

درمان عوارض ناشی از سیروز کبدی

پس از تشخیص سیروز کبدی، پزشک عوارض شایع این بیماری را نیز بررسی می‌کند. درمان شما ممکن است شامل روش‌هایی برای کنترل این عوارض باشد. برای مثال ممکن است به موارد زیر نیاز داشته باشید:

• اسکلروتراپی برای بستن سیاهرگ دچار خونریزی
• پاراسنتز برای خارج کردن مایعات تجمع‌یافته
• انتقال خون
• دیالیز کلیه
• اکسیژن‌درمانی
• درمان سرطان کبد

پیوند کبد

پزشکان زمانی پیوند کبد را توصیه می‌کنند که تشخیص دهند بدون انجام آن، وضعیت سلامت فرد همچنان بدتر خواهد شد. این وضعیت ممکن است زمانی رخ دهد که فرد دچار نارسایی فعال کبد شده باشد، سرطان کبد داشته باشد یا به درمان‌های بیماری کبدی پاسخ ندهد.

اگر فرد شرایط لازم برای پیوند کبد را داشته باشد، نام او در فهرست انتظار برای دریافت پیوند کبد قرار می‌گیرد. جایگاه هر فرد در این فهرست به وضعیت بیماری او بستگی دارد.

آیا سیروز کبدی قابل برگشت است؟

سیروز به معنی ایجاد اسکار دائمی در کبد است که برگشت‌پذیر نیست. اگرچه کبد به طور طبیعی توانایی بالایی برای ترمیم خود دارد، اما در سیروز بافت سالم کبد برای بهبودی کافی نیست. با این حال، بسته به علت بیماری و میزان پاسخ بدن به درمان ممکن است بتوان با درمان مناسب، روند آسیب بیشتر به کبد را کند یا متوقف کرد.

چگونه می‌توان از پیشرفت فیبروز به سیروز جلوگیری کرد؟

محدود کردن مصرف الکل یا پرهیز از مصرف آن، داشتن رژیم غذایی متعادل و انجام فعالیت بدنی کافی می‌تواند به پیشگیری از سیروز کبدی یا کند کردن روند پیشرفت آن کمک کند. سایر روش‌های پیشگیری از پیشرفت فیبروز به سیروز کبدی عبارتند از:

• پرهیز از مصرف مواد مخدر؛
• مشورت با پزشک درباره داروهایی که مصرف می‌کنید و اطمینان از مصرف منظم آنها به مقدار مناسب؛
• انجام آزمایش غربالگری هپاتیت، اگر فکر می‌کنید ممکن است در معرض خطر ابتلا به آن هستید؛
• رابطه جنسی با استفاده از روش‌های محافظتی می‌تواند خطر ابتلا به هپاتیت B یا C را کاهش دهد.

مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها (CDC) توصیه می‌کند که همه نوزادان و بزرگسالانی که بیشتر در معرض خطر هستند، مانند کارکنان حوزه سلامت، واکسن هپاتیت B را دریافت کنند.

آیا MASH می‌تواند باعث سیروز کبدی شود؟

بیماری استئاتوهپاتیت مرتبط با اختلال عملکرد متابولیک (MASH) باعث تورم یا بزرگ شدن کبد می‌شود که به این وضعیت هپاتومگالی می‌گویند. همچنین MASH باعث تجمع چربی در کبد می‌شود که به آسیب کبدی می‌انجامد. این بیماری ممکن است پیشرفت کند و به ایجاد اسکار شدید در کبد موسوم به سیروز کبدی یا حتی سرطان کبد منجر شود.

آیا رزمتیروم برای بیماران مبتلا به سیروز مناسب است؟

پزشک ممکن است در صورت ابتلا به استئاتوهپاتیت مرتبط با اختلال عملکرد متابولیک (MASH) همراه با فیبروز متوسط تا پیشرفته کبد، داروی رزمیور®(رزمتیروم) را برای بیمار تجویز کند. این دارو ممکن است به کاهش اسکار کبد کمک کند. با این حال، مصرف رزمتیروم برای افراد مبتلا به سیروز پیشرفته یا نارسایی کبدی ایمن نیست.

سخن پایانی

سیروز کبدی ممکن است به دلایل گوناگونی ایجاد شود. اگرچه این بیماری اغلب با مصرف مزمن الکل مرتبط است، اما ممکن است در اثر بیماری‌هایی نیز به وجود بیاید که از وجود آنها آگاه نیستید یا کنترلشان از دست شما خارج است. بسیاری از افراد تا زمانی که علائم سیروز جبران‌نشده را تجربه نکنند، نمی‌دانند که کبدشان دچار آسیب شده است. آگاهی از ابتلا به سیروز می‌تواند زنگ خطری جدی باشد؛ اما همچنان جای امیدواری وجود دارد. بسیاری از بیماری‌های کبدی به تغییرات سبک زندگی و درمان‌های دارویی پاسخ می‌دهند.

منابع: clevelandclinic، mayoclinic، mayoclinic، healthline، healthline