کورتیکواستروئیدها (که اغلب افراد آنها را با نام کورتون میشناسند) گروهی از داروها هستند که با کاهش التهاب و مهار پاسخ ایمنی بدن، به کنترل بسیاری از بیماریها کمک میکنند. این داروها معمولا برای درمان بیماریهایی مانند آسم، آلرژیهای شدید (مثل کهیر)، بیماریهای خودایمنی مانند لوپوس و برخی بیماریهای التهابی دیگر تجویز میشوند و میتوانند بهطور قابلتوجهی علائم را کنترل و کیفیت زندگی بیمار را بهبود دهند.
با این حال، مصرف این داروها به ویژه در مصرف طولانیمدت یا دوزهای بالا میتواند با عوارضی مانند افزایش وزن، بالا رفتن قند خون، پوکی استخوان، افزایش فشار خون و تضعیف سیستم ایمنی همراه باشد. به همین دلیل، حتما باید تحت نظر پزشک و با کمترین دوز موثر مصرف شوند. برای آشنایی بیشتر با کاربردها و عوارض داروهای کورتونی با ما همراه باشید.
داروهای کورتون چیست و چگونه عمل میکنند؟
کورتیکواستروئیدها (یا گلوکوکورتیکوئیدها) داروهای ضدالتهابی هستند که به صورت سنتتیک ساخته شدهاند و عملکردی مشابه هورمون طبیعی کورتیزول دارند؛ هورمونی که به طور طبیعی توسط غدد فوق کلیوی تولید میشود. این داروها با کاهش التهاب و تعدیل پاسخ ایمنی بدن، به کنترل بسیاری از بیماریها کمک میکنند.
پزشکان از این داروها برای درمان بیماریهای مختلف بهویژه بیماریهای خودایمنی و التهابی استفاده میکنند، از جمله لوپوس، آرتریت روماتوئید، آسم، واسکولیت، اگزما و سایر بیماریهای پوستی، سندرم تونل کارپال، میوزیت و واکنشهای آلرژیک شدید. همچنین در برخی موارد برای کمک به بهبود التهاب ناشی از آسیبهایی مانند بورسیت، تاندونیت یا انگشت ماشهای نیز تجویز میشوند.
انواع داروهای کورتون: خوراکی، تزریقی، موضعی و استنشاقی
کورتیکواستروئیدها از نظر نحوه اثر به دو گروه موضعی و سیستمیک تقسیم میشوند.
- کورتونهای موضعی فقط در همان ناحیه مورد استفاده اثر میگذارند و جذب سیستمیک کمی دارند. این داروها به شکل کرم و پماد پوستی، قطره چشمی، قطره گوش و اسپریهای استنشاقی تجویز میشوند.
- در مقابل، کورتونهای سیستمیک وارد جریان خون شده و روی کل بدن اثر میگذارند. این داروها میتوانند به صورت خوراکی، تزریق عضلانی یا تزریق وریدی مصرف شوند.
به طور کلی، داروهای موضعی بیشتر برای مشکلات محدود مانند التهابهای پوستی یا تنفسی استفاده میشوند، در حالی که داروهای سیستمیک برای بیماریهای گستردهتر و خودایمنی مانند لوپوس یا برخی بیماریهای التهابی شدید به کار میروند.
موارد مصرف داروهای کورتون
کورتیکواستروئیدها از سریعترین داروها برای کاهش التهاب در بدن هستند. بسته به نوع دارو و دوز مصرفی که توسط پزشک تعیین میشود، معمولا در مدت کوتاهی باعث کاهش درد، تورم و سایر علائم التهاب میشوند. در برخی موارد، شروع اثر ممکن است چند روز طول بکشد، اما همچنان از سریعترین گزینههای درمانی برای کنترل علائم شدید محسوب میشوند.
این داروها در بعضی شرایط میتوانند اثر طولانیتری هم داشته باشند؛ برای مثال تزریق کورتون ممکن است علائم را برای هفتهها تا ماهها برطرف کند. در بیماریهای التهابی شدید یا خودایمنی، کورتیکواستروئیدها گاهی نقش مهم و حیاتی دارند و میتوانند از آسیب جدی به اندامهایی مانند کلیه جلوگیری کنند و نیاز به درمانهای پیشرفتهتر را کاهش دهند.
اثر ضدالتهابی و سرکوب سیستم ایمنی
کورتیکواستروئیدها داروهای ضدالتهابی قوی و سریعالاثر هستند که با کاهش التهاب، تسکین درد و مهار فعالیت بیشازحد سیستم ایمنی اثر میکنند.
التهاب معمولا زمانی ایجاد میشود که سیستم ایمنی برای مقابله با عفونت یا ترمیم آسیب فعال میشود، اما در برخی شرایط این پاسخ بیش از حد شدید یا طولانی میشود و بهجای کمک، باعث آسیب و علائم آزاردهنده میگردد. کورتیکواستروئیدها با کاهش تولید مواد شیمیایی دخیل در التهاب، این روند را کنترل و کند میکنند.
عوارض مصرف کورتون
مصرف داروهای کورتون ممکن است باعث افزایش وزن، پفکردگی صورت، تهوع، نوسانات خلقی و اختلال در خواب شود. همچنین این داروها میتوانند باعث نازک شدن پوست، آکنه، رشد غیرطبیعی مو و افزایش قند خون و فشار خون شوند. از آنجا که کورتیکواستروئیدها سیستم ایمنی بدن را ضعیف میکنند، مصرف این داروها احتمال ابتلا به عفونتها را افزایش میدهد.
همچنین مصرف دوزهای بالای کورتیکواستروئیدها در طولانی مدت میتواند عوارض جدیتری را به دنبال داشته باشد. از جمله این عوارض میتوان به پوکیاستخوان، اختلال در رشد کودکان و حتی یک وضعیت جدی به نام نارسایی آدرنال اشاره کرد. سایر عوارض طولانی مدت کورتون شامل ضعف عضلانی، بیماریهای چشمی (از جمله آب مروارید) و افزایش خطر ابتلا به دیابت میشوند.
عوارض مصرف طولانیمدت کورتون
اگرچه ممکن است با مصرف کورتیکواستروئیدهای موضعی، استنشاقی یا تزریقی نیز برخی عوارض ایجاد شود، اما عوارض سیستمیک معمولا بیشتر در اثر مصرف خوراکی (قرص کورتون) دیده میشود. با این حال، همه انواع کورتیکواستروئیدها میتوانند تا حدی سیستم ایمنی را تضعیف کرده و خطر برخی عفونتها، از جمله عفونتهای قارچی را افزایش دهند. همچنین ممکن است در برخی افراد باعث افزایش قند خون شوند، بهویژه در دوزهای بالاتر یا مصرف طولانیمدت.
- عوارض کورتیکواستروئیدهای خوراکی میتواند شامل مواردی مانند افزایش فشار خون، تغییرات خلقی یا رفتاری، پوکی استخوان، گلوکوم، دیابت، آتروفی پوست و عضلات و افزایش خطر عفونتها باشد. در مصرف طولانیمدت نیز ممکن است عوارضی مانند افزایش وزن، پفکردگی صورت به دلیل احتباس مایعات، تهوع، استفراغ، تحریک معده، افسردگی و افزایش خطر شکستگی استخوان مشاهده شود.
- کورتیکواستروئیدهای استنشاقی معمولا عوارض موضعیتری دارند و ممکن است باعث سرفه، گرفتگی صدا (دیسفونی) یا برفک دهانی شوند.
- در فرم موضعی (کرم و پماد)، عوارضی مانند آکنه، روزاسه، نازک شدن پوست (آتروفی)، ترکهای پوستی، درماتیت اطراف دهان و در موارد نادر تاخیر در ترمیم زخم ممکن است دیده شود.
- در نوع تزریقی نیز عوارضی مانند درد یا ناراحتی موقت در محل تزریق، تغییر رنگ پوست، گرگرفتگی صورت، بیخوابی، افزایش موقت قند خون و در موارد نادر عفونت گزارش شده است.
با این حال، همه افراد دچار این عوارض نمیشوند و احتمال بروز آنها بیشتر در مصرف دوزهای بالا و طولانیمدت است. کورتیکواستروئیدها با وجود این عوارض احتمالی، همچنان از داروهای مهم و در بسیاری موارد نجاتبخش در درمان بیماریهای التهابی و خودایمنی محسوب میشوند.
کورتون در کودکان و سالمندان
بزرگسالان و به ویژه افراد سالمند بیشتر در معرض ابتلا به عوارضی مانند مشکلات فشار خون بالا و پوکیاستخوان هستند. این خطر در زنان، بهخصوص به دلیل حساسیت بیشتر بافت استخوانی، میتواند بالاتر باشد.
در کودکان، مصرف طولانیمدت کورتیکواستروئیدها ممکن است باعث کندی یا توقف رشد شود. همچنین از آنجا که این داروها سیستم ایمنی را تضعیف میکنند، میتوانند شدت برخی عفونتها مانند سرخک یا آبلهمرغان را افزایش دهند یا روند بهبودی را دشوارتر کنند.
کورتون و بارداری
پزشک در تجویز کورتیکواستروئیدها برای زنان باردار یا شیرده باید با دقت و احتیاط تصمیمگیری کند. این داروها در برخی موارد میتوانند از طریق جفت به جنین یا از طریق شیر مادر به نوزاد منتقل شوند. به همین دلیل، مصرف آنها در این دوران فقط زمانی انجام میشود که منافع درمانی آن بر خطرات احتمالی ترجیح داده شود.
افزایش وزن و تغییر متابولیسم با کورتون
طبق یک مطالعه، افزایش وزن شایعترین عارضه جانبی گزارش شده هنگام مصرف استروئیدها بوده و 70 درصد از افرادی که این دارو براشان تجویز شده بود را تحتتاثیر قرار داده است. این داروها با اثر بر تعادل آب و الکترولیتها و همچنین تغییر متابولیسم بدن میتوانند باعث افزایش وزن شوند.
این افزایش وزن معمولا به دلیل افزایش اشتها، احتباس مایعات و تغییر در نحوه توزیع چربی در بدن رخ میدهد. به همین دلیل، در بعضی افراد چربی بیشتری در نواحی شکم، صورت و گردن تجمع پیدا میکند. شدت این عارضه به دوز دارو و مدت مصرف بستگی دارد؛ هرچه دوز بالاتر و طول درمان بیشتر باشد، احتمال افزایش وزن هم بیشتر میشود. در مقابل، مصرف کوتاهمدت معمولا عوارض کمتری دارد.
در بسیاری از موارد، پس از کاهش یا قطع دارو و بازگشت بدن به حالت طبیعی، وزن اضافهشده بهتدریج کم میشود، هرچند این روند ممکن است چند ماه تا حدود یک سال طول بکشد.
تضعیف استخوانها و پوکی استخوان
کورتیکواستروئیدها میتوانند بر متابولیسم کلسیم و ویتامین D در بدن اثر بگذارند؛ دو مادهای که برای حفظ استحکام استخوانها ضروری هستند. در صورت مصرف طولانیمدت این داروها، ممکن است تراکم استخوان کاهش یافته و استخوانها ضعیفتر و شکنندهتر شوند که در نهایت خطر شکستگی را افزایش میدهد.
این داروها همچنین میتوانند تعادل بین سلولهای سازنده و تخریبکننده استخوان را بر هم بزنند؛ به این صورت که فعالیت سلولهای تحلیلبرنده استخوان را افزایش داده و در مقابل، عملکرد سلولهای سازنده استخوان جدید را کاهش میدهند. علاوه بر این، ممکن است بر سطح برخی هورمونهای موثر در سلامت استخوان مانند استروژن و تستوسترون نیز تاثیر بگذارند.
میزان این اثرات به دوز و مدت مصرف بستگی دارد؛ بهطوری که در دوزهای بالا یا مصرف طولانیمدت، احتمال آسیب به سلامت استخوانها در زمان کوتاهتری افزایش پیدا میکند.
کورتون و اختلالات قند خون
کورتیکواستروئیدها میتوانند باعث افزایش قابل توجه قند خون شوند، زیرا بر متابولیسم گلوکز در بدن تاثیر میگذارند و مقاومت به انسولین را افزایش میدهند. این اثر در افراد مبتلا به دیابت اهمیت بیشتری دارد و ممکن است نیاز به افزایش دوز انسولین یا داروهای کاهنده قند خون باشد. شدت این تغییرات به نوع کورتیکوستروئید، دوز مصرفی و مدت زمان استفاده بستگی دارد.
این افزایش قند خون میتواند در برخی موارد شدید باشد و حتی کنترل دیابت را دشوار کند. به همین دلیل، در بیماران دیابتی یا افراد در معرض خطر دیابت، پایش دقیق قند خون در طول مصرف کورتون ضروری است و در صورت نیاز باید تنظیم درمان تحت نظر پزشک انجام شود.
تداخل دارویی با کورتون
برخی بیماریها و شرایط جسمی میتوانند روی نحوه اثر یا ایمنی مصرف کورتون تاثیر بگذارند، بنابراین مهم است قبل از شروع درمان، پزشک را از وضعیت سلامتی خود بهطور کامل مطلع کنید. اگر به بیماریهایی مثل HIV، سل، عفونتهای فعال (ویروسی، باکتریایی یا قارچی)، تبخال چشمی، دیابت، فشار خون بالا، آبسیاه چشم، بیماریهای قلبی، کبدی، کلیوی یا تیروئید مبتلا هستید یا سابقه مشکلات گوارشی و جراحیهای مهم دارید، حتما این موضوع را با پزشک در میان بگذارید.
این داروها ممکن است با برخی داروهای دیگر تداخل داشته باشند و اثر آنها را تغییر دهند. به همین دلیل، لازم است همه داروهایی که مصرف میکنید به پزشک اطلاع داده شود.
همچنین طریقه مصرف (مثلا همراه یا بدون غذا) باید دقیقا طبق دستور پزشک انجام شود، چون نحوه مصرف کورتونهای مختلف میتواند متفاوت باشد. مصرف الکل و دخانیات هم میتواند هم روی اثر دارو و هم روی عوارض آن تاثیر بگذارد.
آیا ممکن است کورتونها اختلالات روانی ایجاد کنند؟
کورتون ها اختلالات روانی ایجاد نمیکنند اما میتوانند روی خلقوخو اثر بگذارند و در برخی افراد علائمی شبیه به اختلال دو قطبی ایجاد کنند. این تغییرات بیشتر به شکل شیدایی دیده میشود؛ حالتی که با افزایش انرژی، کاهش نیاز به خواب، بیقراری و تحریکپذیری همراه است.
در برخی موارد دیگر نیز ممکن است علائمی مانند اضطراب، افسردگی یا در موارد نادر، علائم روانپریشی ایجاد شود. البته همه افراد این عوارض را تجربه نمیکنند. این احتمال بیشتر در مصرف دوزهای بالا یا درمان طولانیمدت دیده میشود، به همین دلیل آگاهی از این عوارض و مشورت با پزشک در صورت بروز تغییرات خلقی اهمیت دارد.
روشهای کاهش عوارض کورتون
اگرچه استفاده از داروی کورتون ممکن است خطرات و عوارض جانبی به همراه داشته باشد، اما راهکارهایی برای کاهش یا مدیریت این عوارض جانبی وجود دارد. از جمله این راهکارها عبارتند از:
- همیشه داروی خود را طبق دستور پزشک مصرف کنید؛
- با پزشک خود درباره کاهش دوز یا مصرف مداوم دارو صحبت کنید؛
- رژیم غذایی سالمی داشته باشید؛
- ورزش را در برنامه خود جای دهید؛
- به طور منظم پزشک خود را ملاقات کنید.
قند خون بالا (هایپرگلیسمی) یکی از عوارض کورتیکواستروئیدها است. قند خون بالا ممکن است باعث خستگی، تشنگی، تکرر ادرار و… شود. علاوه بر این، کورتونها میتوانند در بسیاری از فرایندهای دیگر بدن از استخوانها گرفته تا فشار خون اختلال ایجاد کنند. در جدول زیر دستورالعملهای غذایی آورده شده که به شما کمک میکند رژیم غذایی متعادل را حفظ کنید و خطر بروز عوارض جانبی را کاهش دهید.
| مواد غذایی که باید از آنها اجتناب کرد | مواد غذایی که بهتر است مصرف کنید |
| شیرینیها و غذاهای سرشار از قند، خطر قند خون بالا را افزایش میدهند. آبنبات، نوشابه، کوکیها و بستنی حاوی مقادیر زیادی قند هستند. | مواد غذایی سرشار از پتاسیم به جبران پتاسیم از دست رفته خون کمک میکند. این مواد غذایی شامل موز، آووکادو، سیبزمینی، اسفناج، نان غلات کامل و شکلات تلخ میشوند. |
| غذاهای سرشار از سدیم مانند گوشتهای فرآوریشده، چیبس و برخی سسها میتوانند فشار خون را افزایش دهند و باعث احتباس مایعات شوند. | مواد غذایی سرشار از کلسیم به پیشگیری از پوکی استخوان کمک میکنند؛ از جمله شیر، ماست، پنیر، مغزها و دانهها و سبزیجات برگ تیره. |
| غذاهای سرخشده باعث افزایش کلسترول و تری گلیسریدها در بدن میشوند. سعی کنید مصرف محصولاتی که چربی و کلسترول بالایی دارند مانند خامههای سنگین را محدود کنید. | مواد غذایی سرشار از پروتئین، بافتهای عضلانی را سالم نگه میدارند. گوشت، غذاهای دریایی، تخممرغ و حبوبات ممکن است به حفظ قدرت عضلات کمک کنند. |
آیا داروهای کورتون همیشه ضروری هستند؟
ممکن است فهرست عوارض جانبی کورتیکواستروئیدها کمی نگرانکننده باشد. انواع مختلفی از این داروها وجود دارد که روشهای مصرف آنها متفاوت است، اما آیا واقعا مصرف کورتون ارزشش را دارد؟
برای بسیاری از افراد، پاسخ قطعا بله است. این داروها یکی از رایجترین داروها برای درمان التهاب، درد و سایر علائمی هستند که بسیاری از بیماریها ایجاد میکنند. با مشورت پزشک، میتوان تمام مزایا و خطرات احتمالی را بررسی و در صورت لزوم این دارو را مصرف کرد.
کورتون در بیماریهای مزمن: آسم، لوپوس، روماتیسم
در بیماریهای مزمن مثل آسم، لوپوس و روماتیسم، کورتیکواستروئیدها نقش مهمی در کنترل التهاب و جلوگیری از تشدید بیماری دارند.
در آسم، معمولا برای کنترل حملات و کاهش التهاب راههای هوایی استفاده میشوند. در لوپوس و روماتیسم نیز بهعنوان داروی کنترلکننده دورههای فعال بیماری به کار میروند تا علائم را سریعتر کاهش دهند و از آسیب به اندامها جلوگیری کنند. با این حال، چون مصرف طولانیمدت آنها میتواند عوارض داشته باشد، معمولا در کمترین دوز موثر و در کنار سایر داروهای کنترلکننده بیماری استفاده میشوند.
تداخل دارویی کورتون با چه داروهایی است؟
کورتیکواستروئیدها میتوانند با برخی داروها تداخل داشته باشند و اثر آنها را کم یا زیاد کنند یا احتمال بروز عوارض را بالا ببرند. مهمترین تداخلها مربوط به داروهای زیر است:
- داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مثل ایبوپروفن و دیکلوفناک (افزایش خطر مشکلات معده و خونریزی گوارشی)
- داروهای دیابت (ممکن است قند خون را بالا ببرند و کنترل را سختتر کنند)
- داروهای رقیقکننده خون مانند وارفارین (تغییر اثر و افزایش خطر خونریزی)
- برخی آنتیبیوتیکها و داروهای ضدتشنج (تاثیر بر متابولیسم دارو در بدن)
- واکسنهای زنده (به دلیل تضعیف سیستم ایمنی، ممکن است ایمن نباشند)
به همین دلیل لازم است قبل از مصرف کورتون، همه داروهای مصرفی خود را به پزشک اطلاع دهید.
سخن پایانی
کورتیکواستروئیدها که بیشتر تحت عنوان داروهای کورتون شناخته میشوند، داروهای ضدالتهاب قدرتمندی هستند که نقش هورمون کورتیزول را در بدن ایفا میکنند. این داروها به صورت خوراکی، موضعی و تزریقی در دسترس هستند که برای طیف گستردهای از بیماریها کاربرد دارند.
البته این داروها ممکن است باعث بروز عوارض جانبی جدی مانند افزایش فشار خون، افزایش وزن و افزایش خطر ابتلا به عفونتها شوند. این خطر در صورت استفاده طولانی مدت افزایش مییابد. بنابراین بهتر است در مورد مزایا و معایب کورتیکواستروئیدها با پزشک خود مشورت کنید.
منابع: healthline، clevelandclinic، webmd، healthline، healthline
