مسکن ها داروهایی هستند که سردرد، درد عضلات، آرتریت یا سایر دردها و ناراحتی را کاهش میدهند یا تسکین میبخشند. انواع مختلفی از داروهای مسکن وجود دارد که هر یک مزایا و خطرات خاص خود را دارند. همچنین هر فرد ممکن است واکنش متفاوتی نسبت به مسکن ها نشان دهد. برای آشنایی بیشتر با انواع مسکن ها و نحوه عملکرد آنها با ما همراه باشید.
مسکن چیست و چگونه عمل میکند؟
مسکن ها داروهایی هستند که درد را تسکین میدهند و تحت عناوین ضد درد یا تسکیندهنده درد نیز شناخته میشوند. این داروها رایجترین داروهای مورد استفاده در سراسر جهان هستند. مسکن ها با بیحسکنندهها متفاوت هستند؛ اگرچه هدف مشابهی دارند. بیحسکنندهها تمام حسها از جمله درد را مسدود میکنند.
انواع مسکنها: NSAID، اپیوئید و داروهای ترکیبی
انواع اصلی مسکن ها عبارتند از:
- استامینوفن
- داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs)
- اپیوئیدها
- برخی داروهای غیرمسکن اما با خاصیت تسکین درد؛ این داروها میتوانند به صورت داروهای مستقل یا به عنوان بخشی از درمانهای ترکیبی استفاده شوند.
استامینوفن: استامینوفن یکی از پرکاربردترین داروهای ضد درد در سراسر جهان است که البته در کاهش تب نیز تاثیر دارد. استامینوفن دارویی بدون نسخه (OTC) است که در مواردی آن را با داروهای دیگر نیز ترکیب میکنند.
اکتوفن® اکسترا حاوی استامینوفن و کافئین است که برای تسکین دردهای خفیف تا متوسط کاربرد دارد. این دارو توسط شرکت داروسازی اکتوورکو تولید میشود.
داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs): مسکن هایی هستند که به کاهش التهاب کمک میکنند. همچنین از این داروها برای پایین آوردن تب و کاهش تورم نیز استفاده میشود. چند نمونه از NSAIDها عبارتند از:
- آسپرین
- سلکوکسیب
- ایبوپروفن
- ایندومتاسین
- کتورولاک
- ملوکسیکام
- ناپروکسن
اپیوئیدها: اپیوئیدها داروهای مسکن موثری هستند که پزشکان آنها را به دلیل عوارض جانبی احتمالی، با احتیاط تجویز میکنند. اگر این داروها برای مدت طولانی و خارج از دستور پزشک مصرف شوند، ممکن است فرد دچار اختلال مصرف اپیوئید شود.
فواید مصرف مسکن ها برای بدن
مسکن ها به روشهای زیر در بدن عمل میکنند:
- مسدود کردن التهاب
- فعالسازی گیرندههای اپیوئیدی
- کاهش فعالیت الکتریکی
- تنظیم ادراک درد
مسدود کردن التهاب: بدن ما از مواد شیمیایی شبه هورمونی به نام پروستاگلاندینها به عنوان بخشی از سیستم دفاعی خود استفاده میکند. برخی پروستاگلاندینها باعث ایجاد التهاب میشوند که پایانههای عصبی حسکننده درد را فعال میکنند. این ترکیبات توسط دو نوع آنزیم ساخته میشوند که مسکن ها این آنزیمها را مهار میکنند.
فعالسازی گیرندههای اپیوئیدی: داروهای اپیوئیدی فعالیت سیگنالدهی درد را در سیستم عصبی کاهش میدهند. بدن ما سیستم کنترل درد مخصوص به خود را دارد که به ما کمک میکند بتوانیم واکنش نشان دهیم تا از خود در برابر چیزی که باعث درد شده محافظت کنیم. مسکن ها کمک میکنند سیستم عصبی ما پیامهای مسدودکننده درد را ارسال کند.
کاهش فعالیت الکتریکی: برخی داروها از نحوه استفاده سلولهای بدن از الکترولیتها مانند سدیم، کلسیم یا پتاسیم بهره میبرند. این داروها میزان ورود الکترولیتها به سلولها را محدود میکنند و زمانی که این سلولها بخشی از فرایند احساس درد باشند، سطح درد شما کاهش مییابد. گاباپنتین و پره گابالین نمونههایی از این موارد هستند.
تنظیم ادراک درد: برخی داروها نحوه پردازش سیگنالهای درد توسط بدن را تغییر میدهند. یکی از راههای انجام این کار، تغییر سطح نوروترنسمیترهایی مانند سروتونین است. به همین دلیل انواع دیگری از داروها مانند داروهای ضدافسردگی سه حلقهای و داروهای ضدتشنج نیز میتوانند به کاهش درد کمک کنند.
عوارض مصرف مسکن ها
عوارض مربوط به مصرف مسکن ها به نوع دارویی که مصرف میکنید، بستگی دارد. برخی از خطرات احتمالی عبارتند از:
- واکنشهای آلرژیک
- خونریزی بیش از حد به این دلیل که خون به درستی لخته نمیشود
- اسهال یا یبوست
- آسیب کلیوی ناشی از مصرف بیش از حد یک یا چند داروی ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAID)
- آسیب کبدی ناشی از مصرف بیش از حد استامینوفن یا نوشیدن الکل هنگام مصرف آن
- تهوع، ناراحتی معده یا سوزش سر دل
- مصرف بیش از حد اپیوئید یا اختلال مصرف اپیوئید
- زخم معده
عوارض گوارشی مصرف طولانیمدت مسکن ها
از داروهای NSAID بدون نسخه به طور مداوم برای بیش از سه روز جهت کاهش تب و بیش از 10 روز برای تسکین درد استفاده نکنید، مگر در شرایطی که پزشک مجوز این کار را داده باشد. NSAIDهای بدون نسخه عملکرد خوبی در تسکین درد دارند، اما فقط باید برای مدت کوتاهی از آنها استفاده کرد.
اگر پزشک مصرف NSAIDها را برای طولانی مدت تایید کند، باید مراقب عوارض جانبی مضر مانند درد معده یا سوزش معده باشید. اگر دچار عوارض جانبی شدید، پزشک میتواند درمان جایگزین را پیشنهاد دهد.
تاثیر مسکن ها بر کلیه و کبد در طول زمان
داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی از جمله مسکن های محبوب و داروهای رایج سرماخوردگی هستند که اگر برای مدت طولانی مصرف شوند، میتوانند به کلیهها آسیب برسانند. اگر این داروها در زمانی که دچار کمآبی هستید یا فشار خون شما پایین است مصرف شوند، میتوانند منجر به آسیب حاد کلیه شوند.
برخی از مسکن های رایجی که ممکن است به کبد آسیب برسانند، عبارتند از:
- داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDها): مانند ایبوپروفن و ناپروکسن سدیم ممکن است به کبد آسیب بزنند. به ویژه زمانی که به طور مکرر یا همراه با الکل مصرف شوند. افراد مبتلا به بیماری کبدی یا کسانی که پیوند کبد انجام دادهاند، باید از مصرف این داروها اجتناب کنند.
- استامینوفن: این دارو در دوزهای استاندارد، ایمن در نظر گرفته میشود، اما مصرف بیش از حد آن خطرناک است. در واقع مصرف بیش از حد، شایعترین علت نارسایی حاد کبد است. برای افراد مبتلا به بیماری مزمن کبدی، معمولا مصرف کمتر از 2 گرم در روز، در دوزهای تقسیمشده ایمن در نظر گرفته میشود. به طور کلی، استامینوفن برای افراد مبتلا به بیماری کبدی در صورت استفاده صحیح، ایمنتر از NSAIDها است.
وابستگی و اعتیاد به مسکن های اپیوئیدی
اپیوئیدها شدت سیگنالهای درد را که سیستم عصبی در بدن ارسال میکند، کاهش میدهند. علاوه بر این، سایر عملکردهای سلولهای عصبی مانند تنفس، ضربان قلب و سطح هوشیاری را نیز کُند و ضعیف میکنند.
تحقیقات نشان میدهد که با گذشت زمان بدن به این داروها عادت میکند و اثر آنها در کاهش درد کمتر میشود. این وضعیت، «تحمل دارویی» نام دارد. یعنی برای دستیابی به همان میزان تسکین درد به مقدار بیشتری از دارو نیاز است. در کل مصرف طولانیمدت اپیوئیدها ممکن است منجر به وابستگی به دارو و در نهایت اعتیاد شود.
هر چه مدت زمان بیشتری از اپیوئیدها استفاده کنید، خطر وابستگی و اعتیاد بیشتر میشود. حتی مصرف این داروها برای بیشتر از چند روز نیز خطر اعتیاد به آنها را افزایش میدهد. در واقع اپیوئیدها آخرین گزینه برای مدیریت درد مزمن هستند. این داروها ممکن است انتخاب مناسبی برای درد طولانیمدت مرتبط با سرطان یا درمانهای آن باشند و به ندرت برای درد غیرسرطانی استفاده میشوند.
تداخل دارویی مسکن ها چیست؟
NSAIDها ممکن است با داروهای دیگر تداخل داشته باشند و اثربخشی برخی داروها هنگام مصرف همزمان با این داروها کاهش مییابد. از جمله این داروها میتوان به داروهای فشار خون و آسپرین با دوز پایین اشاره کرد.
ترکیب برخی داروها نیز ممکن است عوارض جدی را به دنبال داشته باشد. اگر داروهای زیر را مصرف میکنید، رعایت احتیاط لازم است:
- وارفارین: NSAIDها ممکن است اثر وارفارین را که برای پیشگیری یا درمان لختههای خون استفاده میشود، افزایش دهند. این ترکیب میتواند منجر به خونریزی شدید شود.
- سیکلوسپورین: سیکلوسپورین برای درمان آرتریت یا کولیت اولسراتیو استفاده میشود. همچنین این دارو برای افرادی که پیوند عضو داشتهاند نیز تجویز میشود. مصرف همزمان این دارو با NSAIDها ممکن است باعث آسیب به کلیه شود.
- لیتیوم: ترکیب NSAIDها با داروهای تثبیتکننده خلق لیتیوم میتواند باعث تجمع خطرناک لیتیوم در بدن شود.
- آسپرین با دوز پایین: مصرف NSAIDها همراه با آسپرین دوز پایین میتواند خطر زخم معده را افزایش دهد.
- مهارکنندههای بازجذب انتخابی سروتونین (SSRIها): خونریزی در دستگاه گوارش ممکن است در صورت مصرف همزمان NSAIDها با SSRIها رخ دهد.
- دیورتیکها (داروهای ادرارآور): معمولا مصرف NSAIDها همراه به دیورتیکها مشکل خاصی ایجاد نمیکند. با این حال، پزشک در طول مصرف همزمان این داروها، احتمال بروز فشار خون بالا و آسیب کلیوی را تحت نظر قرار میدهد.
اثر مسکن ها بر التهاب مزمن
داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) داروهایی هستند که به کاهش التهاب کمک میکنند و اغلب باعث تسکین درد میشوند. این داروها اثربخشی سریعی دارند و معمولا نسبت به کورتیکواستروئیدها که آنها نیز التهاب را کاهش میدهند، عوارض کمتری دارند.
عملکرد NSAIDها مسدود کردن پروستاگلاندینها است؛ موادی که پایانههای عصبی را حساستر کرده و درد را در زمان التهاب افزایش میدهند. با مهار اثرات پروستاگلاندینها، داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی ممکن است در کاهش التهاب و سفتی ناشی از آرتریت و سایر بیماریهای التهابی موثر باشند.
ناپرکو® دارویی ترکیبی حاوی ناپروکسن و اسامپرازول است. وجود اسامپرازول در این دارو به کاهش خطر بروز زخم معده، به ویژه در افرادی که نیاز به مصرف طولانیمدت ناپروکسن دارند، کمک میکند. این دارو توسط شرکت داروسازی اکتوورکو تولید میشود.
نشانههای هشدار مصرف طولانیمدت مسکن
در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر هنگام مصرف مسکن های NSAID، فورا مصرف دارو را قطع کرده و به پزشک مراجعه کنید:
- شنیدن صدای زنگ در گوش
- تاری دید
- راش پوستی، کهیر و خارش
- احتباس مایعات (جمع شدن مایعات در بدن)
- وجود خون در ادرار یا مدفوع
- استفراغ یا وجود خون در استفراغ
- درد شدید معده
- درد قفسه سینه
- تپش قلب سریع
- زردی (یرقان)
مصرف مسکن در سالمندان و افراد با بیماری زمینهای
سالمندان در مقایسه با افراد جوانتر بیشتر در معرض خطر عوارض جانبی مسکن ها به خصوص داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی قرار دارند. اگر این داروها به شما کمک میکنند درد مزمن خود را مدیریت کنید، سعی کنید کمترین دوز موثر را برای کوتاهترین زمان ممکن مصرف کنید. همچنین بهتر است به طور منظم تحت نظر پزشک باشید.
افراد مبتلا به بیماریهای کلیوی، بیماریهای کبدی، دیابت، بیماریهای قلبی و فشار خون بالا و سابقه زخم یا خونریزی معده باید با احتیاط و زیر نظر پزشک از داروهای مسکن استفاده کنند.
چه کسانی باید از مصرف طولانیمدت مسکن پرهیز کنند؟
افراد مبتلا به برخی بیماریها ممکن است هنگام مصرف مسکن های بدون نسخه بیشتر در معرض خطر عوارض جانبی یا تشدید بیماری قرار بگیرند. اگر هر یک از شرایط زیر در مورد شما صدق میکند، پیش از مصرف این داروها با پزشک خود مشورت کنید:
- ابتلا به بیماری کبدی یا سابقه ابتلا به آن
- مصرف مداوم الکل
- بیماری کلیوی
- نارسایی قلبی
- فشار خون بالا
- زخمهای گوارشی (زخم باز) یا خونریزی دستگاه گوارش
سخن پایانی
فرقی ندارد دچار سردرد خفیف شده باشید یا در حال بهبودی از یک جراحی باشید، استفاده از مسکن ها یکی از روشهای اصلی درمان درد است. اما درد انواع و شدت متفاوتی دارد و به همین دلیل انواع مختلفی از داروهای مسکن تولید شدهاند. اگر درباره چگونگی کنترل درد و نحوه مصرف مسکن ها تردید دارید، با پزشک خود در میان بگذارید.
منابع: medlineplus، clevelandclinic، clevelandclinic، niddk.nih، mayoclinic، healthline، healthline
