افت قند خون (هیپوگلیسمی) زمانی اتفاق میافتد که سطح قند خون (گلوکز) از محدوده طبیعی پایینتر بیاید. اگر قند خون بیش از حد کاهش پیدا کند، ممکن است فرد به درمان فوری نیاز داشته باشد. این عارضه بیشتر در افراد مبتلا به دیابت شایع است، اما گاهیاوقات افراد غیردیابتی را نیز تحت تاثیر قرار میدهد. برای آشنایی با دلایل، علائم و روشهای درمان افت قند خون با ما همراه باشید.
افت قند خون دقیقا به چه معناست؟
افت قند خون یا هیپوگلیسمی زمانی اتفاق میافتد که قند خون (گلوکز) به کمتر از محدوده طبیعی کاهش پیدا کند. هیپوگلیسمی بیشتر در افراد مبتلا به دیابت رخ میدهد، به ویژه اگر انسولین مصرف کنند. البته گاهیاوقات ممکن است در افراد غیردیابتی نیز اتفاق بیفتد.
برای بیشتر افراد مبتلا به دیابت، هیپوگلیسمی زمانی اتفاق میافتد که سطح قند خون کمتر از 70 میلیگرم در دسیلیتر (mg/dL) یا 3.9 میلیمول در لیتر (mmol/L) باشد. در افراد غیردیابتی نیز افت قند زمانی اتفاق میافتد که سطح قند خون کمتر از 55 میلیگرم در دسیلیتر یا 3.1 میلیمول در لیتر باشد.
گلوکز منبع اصلی انرژی بدن ماست. اگر قند خون بیش از حد پایین بیاید، سلولها و به ویژه مغز انرژی مورد نیاز برای فعالیت خود را دریافت نمیکنند. این وضعیت باعث بروز علائمی مانند لرزش و گیجی میشود. در این شرایط، با خوردن یا نوشیدن مواد قندی یا کربوهیدرات میتوان این وضعیت را مدیریت کرد. هیپوگلیسمی شدید ممکن است تهدیدکننده زندگی باشد.
در افراد مبتلا به دیابت، مصرف بیش از حد انسولین یا سایر داروهای درمان دیابت مانند گلیکوور® (گلیکلازید)، کم غذا خوردن و فعالیت بدنی بیش از حد از جمله علل اصلی افت قند خون هستند. در افراد غیردیابتی نیز مصرف برخی داروها، نوشیدن الکل یا ابتلا به برخی بیماریها میتوانند باعث افت قند خون شوند.
از کجا بفهمیم قند خون افت کرده است؟
در افراد مبتلا به دیابت، علائم هیپوگلیسمی معمولا زمانی شروع میشوند که قند خون آنها حدود 70 میلیگرم در دسیلیتر یا کمتر باشد. اگر قند خون به سرعت کاهش یابد، ممکن است علائم پیش از رسیدن قند خون به این عدد شروع شوند. افت قند خون میتواند به سرعت اتفاق بیفتد و علائم آن از فردی به فرد دیگر و در هر مرتبه متفاوت باشد.
علائم اولیه هیپوگلیسمی
بسیاری از علائم اولیه افت قند به دلیل ترشح هورمونهایی اتفاق میافتند که به افزایش قند خون کمک میکنند. این علائم هشداری از سوی بدن هستند که نشان میدهند باید برای افزایش قند خون اقدامی انجام دهید. از جمله این علائم میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- لرزش یا رعشه
- تعریق و احساس سرما
- افزایش ضربان قلب
- سرگیجه یا احساس سبکی سر
- احساس گرسنگی شدید
- ضعف
- گیجی یا مشکل در تمرکز
- اضطراب یا تحریکپذیری
- رنگپریدگی پوست
اگر قند خون شما بیشتر اوقات بالا باشد، ممکن است بدن به این شرایط عادت کند. به همین دلیل، ممکن است علائم هیپوگلیسمی را حتی در سطوح بالاتر قند خون احساس کنید.
علائم شدید هیپوگلیسمی
علائم هیپوگلیسمی شدید عبارتند از:
- تاری دید یا دوبینی
- اختلال در تکلم
- عدم تعادل یا مشکل در هماهنگی حرکات
- عدم آگاهی از محیط یا موقعیت
- تشنج
- از دست دادن هوشیاری
این وضعیت تهدیدکننده زندگی است و نیاز به درمان فوری یا مداخله پزشکی دارد.
علائم هنگام خواب
افراد ممکن است هنگام خواب نیز دچار افت قند خون (هیپوگلیسمی شبانه) شوند. علائم این عارضه ممکن است شامل خواب ناآرام، عرق کردن به طوری که لباس خواب یا ملحفهها خیس شوند و کابوس باشد.
وقتی قند خون افت میکند، چه کار کنیم؟
هیپوگلیسمی خفیف تا متوسط با خوردن یا نوشیدن مواد قندی (کربوهیدرات) درمان میشود. متخصصان اغلب قانون «۱۵-۱۵» را برای مدیریت افت قند خون توصیه میکنند:
- 15 گرم کربوهیدرات سریعالاثر بخورید یا بنوشید تا قند خونتان افزایش یابد؛
- پس از 15 دقیقه، سطح قند خون خود را بررسی کنید؛
- اگر همچنان قند خون کمتر از 70 میلی گرم در دسیلیتر است، 15 گرم دیگر کربوهیدرات سریعالاثر میل کنید؛
- این کار را تکرار کنید تا قند خونتان به حداقل 70 میلی گرم در دسیلیتر برسد.
از جمله کربوهیدراتهای سریعالاثر میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- آبنباتهای سفت
- نوشابه معمولی یا آبمیوه (غیر رژیمی)
- عسل یا شکر
- پاستیلهای ژلهای یا آبنباتهای ژلهای
- میوه تازه یا خشک
در صورت بروز افت شدید قند خون، استفاده از گلوکاگون اورژانسی ضروری است که معمولا باید توسط فردی دیگر به فرد دچار هیپوگلیسمی تزریق شود. این دارو کبد را تحریک میکند تا گلوکز ذخیره شده را آزاد کند و در نتیجه قند خون افزایش مییابد.
برای کمک به فرد دچار هیپوگلیسمی شدید با گلوکاگون، دستورالعملهای روی بستهبندی دارو را دنبال کنید. هنگامی که فرد هوشیاری خود را به دست میآورد (معمولا طی 5 تا 15 دقیقه) ممکن است دچار تهوع و استفراغ شود. اگر دراز کشیده است، او را به پهلو برگردانید تا از خفگی جلوگیری شود. اگر دچار اختلال در تکلم یا عدم آگاهی از محیط و موقعیت است یا بیهوش شده، به او غذا یا مایعات ندهید؛ چرا که ممکن است دچار خفگی شود.
چه زمانی برای افت قند خون به پزشک مراجعه کنیم؟
در صورتی که شرایط زیر را دارید، در اسرع وقت به مرکز درمانی مراجعه کنید:
- اگر علائمی دارید که ممکن است ناشی از هیپوگلیسمی باشند، اما به دیابت مبتلا نیستید؛
- اگر به دیابت مبتلا هستید و هیپوگلیسمی به درمان پاسخ نمیدهد. برای مثال علائم با نوشیدن آبمیوه یا نوشابه معمولی، خوردن آبنبات یا مصرف قرص گلوکز برطرف نمیشود؛
- اگر فردی مبتلا به دیابت یا دارای سابقه هیپوگلیسمی، علائم هیپوگلیسمی شدید داشته باشد یا هوشیاری خود را از دست بدهد.
چرا قند خون پایین میآید؟
افت قند خون ممکن است به دلایل مختلفی رخ دهد. این وضعیت معمولا یکی از عوارض جانبی درمان دیابت است، اما ممکن است در افراد غیردیابتی نیز رخ دهد. در ادامه دلایل ابتلا به هیپوگلیسمی در این دو گروه را بررسی میکنیم.
| افت قند خون در افراد مبتلا به دیابت | افت قند خون در افراد بدون دیابت |
| مصرف بیش از حد دارو، از جمله انسولین یا داروهایی که تولید انسولین را افزایش میدهند | مصرف برخی داروها |
| مصرف دارو با فرض خوردن یک وعده غذایی حجیم، اما در نهایت نخوردن غذای کافی | ابتلا به برخی بیماریها مانند هپاتیت و اختلالات کلیوی |
| حذف وعدههای غذایی یا روزه گرفتن | توموری که انسولین اضافی تولید میکند |
| کمتر از مقدار معمول غذا خوردن | بیماریهای جدی مانند مالاریای مغزی و سپسیس |
| دیرتر از زمان معمول غذا خوردن، اما مصرف دارو در زمان همیشگی | اختلالات غده درونریز مانند نارسایی غده فوق کلیوی |
| انجام فعالیت بدنی شدید و برنامهریزینشده بدون مصرف غذای کافی | بیاشتهایی عصبی |
| نوشیدن الکل که ممکن است بر نحوه تنظیم سطح قند توسط بدن تاثیر بگذارد | |
| مریض شدن و ناتوانی در نگه داشتن غذا در معده |
چگونه از تکرار هیپوگلیسمی جلوگیری کنیم؟
راههای مختلفی برای پیشگیری از افت قند خون وجود دارد که در ادامه چند مورد از آنها را معرفی میکنیم.
قند خون خود را به طور مرتب بررسی کنید
بررسی منظم سطح قند خون میتواند به شما کمک کند که آن را در محدوده هدف نگه دارید. اگر در گذشته دچار دورههای افت قند خون شدهاید، بهتر است پیش از رانندگی یا کار با ماشینآلات، سطح قند خون خود را بررسی کنید.
میانوعده مناسب انتخاب کنید
اگر میدانید بیش از 5 ساعت تا زمان صرف وعده غذایی بعدی شما باقی مانده است یا سطح قند خونتان کمتر از 100 میلیگرم در دسیلیتر است، بهتر است پیش از خروج از منزل یک میانوعده میل کنید. همچنین بهتر است همیشه میانوعدههای حاوی کربوهیدراتهای سریعالاثر همراه داشته باشید تا در صورت افت قند خون در خارج از منزل، بتوانید آنها را میل کنید.
هنگام ورزش، انرژی مورد نیاز بدن را تامین کنید
اگر پیش از ورزش غذای کافی نخورده باشید، ممکن است قند خون شما به سرعت کاهش یابد. بنابراین 1 تا 2 ساعت پیش از ورزش، قند خون خود را بررسی کنید تا مطمئن شوید در محدوده طبیعی قرار دارد.
اگر قصد دارید بیشتر از یک ساعت ورزش کنید، در طول تمرین نیاز است نسبت به حالت عادی کربوهیدرات بیشتری مصرف کنید. گرانولا بارها، شکلات و نوشیدنیهای مخصوص ورزش مقدار زیادی گلوکز در مدت زمان کوتاهی در اختیار بدن قرار میدهند.
ممکن است قند خون شما تا 24 ساعت پس از ورزش با شدت متوسط تا شدید، کاهش یابد. به همین دلیل، پزشکان توصیه میکنند بلافاصله پس از ورزش و سپس هر 2 تا 4 ساعت یک بار تا زمان خواب، سطح قند خون را بررسی کنید. از انجام ورزش شدید، دقیقا پیش از خواب خودداری کنید.
توصیههای مربوط به داروها را رعایت کنید
عدم مصرف غذاهای مناسب یا عدم مصرف دارو در زمان مناسب میتواند باعث افت قند خون شود. اگر از یک رژیم غذایی خاص پیروی میکنید یا داروهایی مصرف میکنید که سطح انسولین بدن شما را افزایش میدهند، رعایت برنامهای که پزشک به شما توصیه کرده است اهمیت زیادی دارد.
آیا هر احساس ضعف و لرزش به معنی افت قند خون است؟
ضعف و لرزش همیشه به معنی افت قند خون نیست و میتواند به دلایل مختلفی مانند استرس و اضطراب، خستگی، کمخوابی، گرسنگی، کمآبی بدن یا مصرف زیاد کافئین ایجاد شود. اگر این علائم همراه با تعریق، تپش قلب، گرسنگی، سرگیجه یا اختلال هوشیاری باشند، احتمال افت قند خون بیشتر است.
سخن پایانی
هیپوگلیسمی یا افت قند خون در افراد مبتلا به دیابت بسیار شایع است. بنابراین در صورت ابتلا به دیابت مهم است که علائم هشداردهنده را بشناسید و به طور منظم قند خون خود را بررسی کنید. اگر به طور مکرر دچار افت قند خون میشوید اما به دیابت مبتلا نیستید، بهتر است جهت بررسی علت زمینهای به پزشک مراجعه کنید. اگرچه در بیشتر موارد، علت زمینهای این وضعیت جدی نیست، اما گاهی ممکن است علت جدی داشته باشد.
منابع: healthline، clevelandclinic، mayoclinic
