روش‌ها، داروها و رژیم غذایی درمان کلسترول بالا

کلسترول بالا به معنای وجود بیش از حد لیپیدها یا چربی‌ها در جریان خون است. این وضعیت ممکن است خطر حمله قلبی و مغزی را افزایش دهد؛ چرا که خون به راحتی نمی‌تواند در شریان‌ها جریان پیدا کند. مدیریت کلسترول بالا نیاز به استمرار دارد و خوشبختانه به کمک راهکارهای ساده‌ای مانند ورزش و مصرف مواد غذایی سالم می‌توان کلسترول را کاهش داد یا ممکن است پزشک داروهایی برای کنترل کلسترول تجویز کند. برای آشنایی بیشتر با علائم و علل کلسترول بالا و روش‌های کاهش آن با ما همراه باشید.

کلسترول چیست و چرا بالا می‌رود؟

کلسترول نوعی لیپید است- ماده‌ای مومی و چربی‌مانند که توسط کبد تولید می‌شود. این ماده برای تشکیل موارد زیر حیاتی است:

• غشای سلولی
• برخی هورمون‌ها
• ویتامین D

کلسترول در آب حل نمی‌شود، بنابراین نمی‌تواند به تنهایی در خون حرکت کند. برای کمک به انتقال کلسترول، کبد ماده‌ای به نام لیپوپروتئین تولید می‌کند. لیپوپروتئین‌ها ذراتی هستند که از چربی و پروتئین ساخته شده‌اند و کلسترول و تری‌گلیسیریدها (نوع دیگری لیپید) را در جریان خون حمل می‌کنند. دو شکل اصلی لیپوپروتئین عبارتند از لیپوپروتئین با چگالی کم (LDL) و لیپوپروتئین با چگالی بالا (HDL). این ترکیبات بیشتر تحت عنوان کلسترول بد (LDL) و کلسترول خوب (HDL) شناخته می‌شوند.

علل مختلفی ممکن است باعث کلسترول بالا شوند که برخی از آنها خارج از کنترل شما هستند و برخی دیگر را می‌توان تغییر داد. از جمله علل کلسترول بالا شامل موارد زیر هستند:

• عادات روزانه: این موارد شامل سیگار کشیدن، نداشتن فعالیت بدنی کافی، مصرف غذاهای حاوی چربی‌های اشباع یا ترانس و داشتن استرس بیش از حد است.
• ژنتیک: برخی بیماری‌های ارثی مانند هایپرکلسترولمی خانوادگی باعث می‌شوند کلسترول بد (LDL) به مقدار زیادی بالا باشد.
• داروها: داروهای درمان و پیشگیری از HIV، داروهای ضدروان پریشی، ضدتشنج و استروئیدهای آنابولیک می‌توانند بر سطح کلسترول تاثیر بگذارند.
• ابتلا به بیماری‌ها: چاقی، دیابت، لوپوس، آپنه خواب، HIV، بیماری تیروئید، PMOS یا بیماری مزمن کلیوی نیز ممکن است بر سطح کلسترول تاثیر بگذارد.

همچنین چندین عامل نیز ممکن است شما را بیشتر در معرض خطر کلسترول بالا قرار دهند:

• داشتن سابقه خانوادگی کلسترول بالا
• داشتن بیش از 40 سال سن
• جنس مذکر
• یائسگی در زنان

علائم کلسترول بالا چیست؟

کلسترول بالا به تنهایی باعث بروز علائم نمی‌شود. اما این عارضه در بروز بیماری عروق کرونر نقش دارد که می‌تواند منجر به درد قفسه سینه شود. برای مثال، با گذشت زمان، تجمع پلاک می‌تواند جریان خون به قلب یا مغز را کند. همچنین ممکن است هنگام فعالیت، درد قفسه سینه، درد فک و تنگی نفس را تجربه کنید.

وجود پلاک در یکی از شریان‌های قلب می‌تواند منجر به حمله قلبی شود که علائمی مانند درد شدید قفسه سینه، گر گرفتگی، تهوع و دشواری تنفس را به همراه دارد.

افرادی که به دلیل یک مشکل ژنتیکی، سطح کلسترول بسیار بالایی دارند، ممکن است زانتوما (رسوبات موضعی چربی روی پوست) یا قوس قرنیه (حلقه‌های کلسترول اطراف عنبیه چشم) را تجربه کنند.

کلسترول خوب (HDL) و بد (LDL) چیست؟

کلسترول LDL که بیشتر تحت عنوان کلسترول بد شناخته می‌شود، کلسترول را به شریان‌ها منتقل می‌کند. اگر سطح کلسترول LDL بیش از حد بالا باشد و درمان نشود، ممکن است نتایج زیر را به همراه داشته باشد:

• شریان‌ها را تنگ کند؛
• جریان خون به بافت‌ها و اندام‌ها را محدود کند؛
• خطر لخته شدن خون را افزایش دهد.

اگر لخته خون، یک شریان در قلب یا مغز را مسدود کند ممکن است باعث حمله قلبی یا سکته مغزی شود. همچنین کلسترول بالا می‌تواند باعث عدم تعادل صفرا شود و خطر سنگ کیسه صفرا را افزایش دهد.

در مقابل، کلسترول HDL که بیشتر تحت عنوان کلسترول خوب شناخته می‌شود، کلسترول را به کبد بازمی‌گرداند تا از بدن حذف شود. همچنین از تجمع پلاک کلسترول در شریان‌ها جلوگیری می‌کند. این کار خطر بروز موارد زیر را کاهش می‌دهد:

• لخته خون
• بیماری قلبی
• سکته مغزی

چه غذاهایی کلسترول را بالا می‌برند؟

از مصرف مواد غذایی زیر که می‌توانند کلسترول خون را افزایش دهند، خودداری کنید:

• غذاهای حاوی چربی ترانس: چربی‌های ترانس باعث افزایش کلسترول بد (LDL) و کاهش کلسترول خوب (HDL) می‌شوند و در انسداد شریان‌ها نقش دارند.
• غذاهای سرشار از چربی اشباع: این گروه شامل غذاهای سرخ‌شده و گوشت‌های قرمز مانند گوشت گاو و بره و همچنین کره و سایر لبنیات پرچرب است.
• گوشت فرآوری‌شده: مواد غذایی مانند بیکن، هات داگ و سوسیس از چرب‌ترین قسمت‌های گوشت قرمز تهیه می‌شوند و به همین دلیل سرشار از چربی اشباع و کلسترول هستند.
• مواد غذایی شیرین: مصرف زیاد مواد غذایی شیرین می‌تواند باعث افزایش وزن، بیماری قلبی و دیابت شود. همچنین می‌تواند سطح کلسترول بد (LDL) و سایر چربی‌های مضر خون را افزایش داده و در عین حال کلسترول خوب (HDL) را کاهش دهد.
• مواد غذایی شور: مصرف بیش از حد سدیم می‌تواند فشار خون را افزایش دهد و خطر بیماری‌های قلبی را بیشتر کند. برخی انواع نان‌ها، گوشت‌های فرآوری‌شده، پیتزا، برخی مرغ‌ها و ساندویچ‌های فست‌فودی حاوی مقادیر زیادی نمک هستند.

چه غذاهایی کلسترول را کاهش می‌دهند؟

از جمله مواد غذایی که می‌توان برای کاهش کلسترول مصرف کرد، عبارتند از:

• میوه‌ها و سبزیجات: به دنبال مصرف میوه‌ها و سبزیجاتی مانند انواع توت‌ها، انگور، گلابی، پرتقال، سیب، گوجه‌فرنگی، سیب‌زمینی شیرین، بروکلی، گل کلم، کرفس، اسفناج، سبزیجات برگ سبز تیره، کدو تنبل، کدو سبز، بادمجان و فلفل دلمه‌ای باشید. به طور کلی میوه‌ها و سبزیجات فاقد کلسترول هستند و فیبر بالا و چربی کمی دارند. در صورت امکان، مقداری آووکادو نیز در رژیم غذایی خود جای دهید. آووکادو حاوی چربی مفید برای قلب است و فیبر زیادی دارد و می‌تواند سطح کلسترول خوب را افزایش دهد و کیفیت کلسترول LDL را بهبود بخشد.
• غلات کامل: جو دوسر، کینوا، دانه گندم، بذر کتان، بلغور و گندم کامل حاوی فیبر، کربوهیدرات (قندها) پیچیده و پروتئین هستند. بهتر است نان، ماکارونی و غلات صبحانه‌ای مصرف کنید که از غلات کامل تهیه شده‌اند.
• گوشت و حبوبات: قسمت‌های بدون پوست مرغ یا بوقلمون و قسمت‌های کم‌چرب گوشت قرمز مانند راسته گاو را انتخاب کنید. جایگزین کردن بخشی از گوشت مصرفی با حبوبات می‌تواند با افزایش دریافت فیبر محلول و کاهش چربی اشباع، تا حدی کلسترول LDL را کاهش دهد.
• مغزها و دانه‌ها: این مواد سرشار از فیبر، چربی‌های سالم و سایر مواد مغذی هستند. مصرف روزانه مغزیجات می‌تواند تا حدی کلسترول LDL را کاهش دهد. البته این مواد کالری بالایی دارند؛ بنابراین بهتر است آنها را در مقادیر کم مصرف کنید.
• لبنیات: برای محدود کردن مصرف چربی اشباع و در عین حال دریافت کلسیم مورد نیاز بدن، محصولات لبنی کم‌چرب مصرف کنید. ماهی‌های کنسروی نیز حاوی مقدار زیادی کلسیم هستند.
• غذاهای سرشار از امگا 3: بیشتر ما مقدار کافی از این اسید چرب مفید را در رژیم غذایی خود دریافت نمی‌کنیم. اگرچه این چربی‌ها مستقیما بر سطح کلسترول LDL تاثیر نمی‌گذارند، اما می‌توانند سطح کلسترول خوب را افزایش دهند و سطح تری‌گلیسیریدها را که از چربی‌های مضر خون هستند، کاهش دهند. اسیدهای چرب امگا ۳ در ماهی یافت می‌شوند. همچنین می‌توانید امگا ۳ گیاهی را در گردو، دانه چیا و بذر کتان آسیاب‌شده پیدا کنید.

ورزش و فعالیت بدنی برای کنترل کلسترول

ورزش منظم می‌تواند به افزایش لیپوپروتئین با چگالی بالا (HDL) یا کلسترول خوب کمک کند. با تایید پزشک، به تدریج مدت زمان ورزش را به حداقل 30 دقیقه در روز و 5 روز در هفته افزایش دهید. به تدریج فعالیت هوازی شدید، مانند دویدن یا دوچرخه‌سواری سریع را به حداقل 25 دقیقه در روز، سه روز در هفته افزایش دهید.

حتی دوره‌های کوتاه فعالیت در طول روز نیز می‌تواند تاثیر مثبتی بر سطح کلسترول داشته باشد. برای این کار موارد زیر را در نظر بگیرید:

• در زمان ناهار، پیاده‌روی تند را در نظر بگیرید؛
• در صورت امکان با دوچرخه به محل کار بروید؛
• ورزشی که از آن لذت می‌برید را انجام دهید.

برای حفظ انگیزه، می‌توانید یک همراه برای ورزش پیدا کنید.

چگونه وزن مناسب به کاهش کلسترول کمک می‌کند؟

حتی مقدار کمی اضافه وزن می‌تواند سطح کلسترول خون شما را افزایش دهد. اما با ایجاد تغییرات ساده می‌توان تفاوت قابل‌توجهی رقم زد. برای حفظ وزن مناسب، از تغییرات ساده زیر شروع کنید:

• نوشیدنی‌های شیرین را با آب جایگزین کنید؛
• میان وعده‌های سالم‌تر مانند پاپ‌کورن بدون روغن یا چوب شور مصرف کنید (البته میزان کالری آنها را در نظر داشته باشید.)؛
• اگر هوس خوراکی شیرین کرده‌اید، گزینه‌های کم‌چرب مانند میوه را انتخاب کنید؛
• به دنبال راهکارهایی باشید که تحرک بیشتری داشته باشید. به جای آسانسور از پله‌ها استفاده کنید، خودروی خود را دورتر پاک کنید و بیشتر پیاده‌روی کنید. همچنین فعالیت‌هایی که نیاز به ایستادن دارند بیشتر انجام دهید، مانند آشپزی، نظافت و.. .

این گام‌های کوچک می‌تواند به شما کمک کنند به مرور زمان وزن کم کنید و سلامت قلب خود را بهبود بخشید.

داروهای کاهش کلسترول کدام‌اند؟

تشخیص کلسترول بالا الزاما به این معنا نیست که برای شما دارو تجویز خواهد شد. در صورتی که تغییرات سبک زندگی به تنهایی موثر نباشند، پزشک ممکن است داروهایی را برای کاهش سطح کلسترول خون تجویز کند. استاتین‌ها رایج‌ترین داروهای تجویزی برای کلسترول بالا هستند. این ترکیبات مانع از تولید بیشتر کلسترول توسط کبد می‌شوند. چند نمونه از استاتین‌ها عبارتند از:

• آتورواستاتین
• روزوواستاتین
• سیمواستاتین

سایر داروهای کلسترول بالا ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• مهارکننده‌های جذب کلسترول مانند ازتیمایب
• نیاسین
• بمپدوئیک اسید
• مهارکننده‌های PCSK9، مانند آلیرکوماب و اوولوکوماب

برخی محصولات نیز شامل ترکیبی از داروها هستند که به کاهش جذب کلسترول از غذاها توسط بدن و کاهش تولید کلسترول توسط کبد کمک می‌کنند.

استاتین‌ها و نحوه عملکردشان

استاتین‌ها داروهای نسخه‌ای هستند که پزشکان برای کاهش سطح کلسترول خون به محدوده طبیعی تجویز می‌کنند. برخی استاتین‌ها می‌توانند کلسترول LDL را تا 50 درصد یا بیشتر کاهش دهند. همچنین استاتین‌ها تری گلیسیریدها را کاهش می‌دهند.

استاتین‌ها زمانی که کبد در حال تولید کلسترول است، در این فرایند اختلال ایجاد می‌کنند. در واقع این ترکیبات اجازه نمی‌دهند کبد شما به آنزیمی که برای تولید کلسترول به آن نیاز دارد، دسترسی پیدا کند.

بدن ما حدود 75 درصد از کلسترول مورد نیاز خود را تولید می‌کند، بنابراین کمک به کاهش این مقدار می‌تواند تفاوت قابل‌توجهی رقم بزند. مابقی کلسترول مورد نیاز بدن از طریق غذاهایی که مصرف می‌کنید، تامین می‌شود.

عوارض جانبی داروهای کاهنده کلسترول

اگر مصرف داروهای کاهنده کلسترول باعث عوارض جانبی می‌شود، بهتر است به پزشک خود اطلاع دهید. به عنوان مثال، عوارض جانبی استاتین‌ها ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• درد عضلانی
• آسیب عضلانی (بسیار نادر)
• افزایش قند خون

همچنین پزشک ممکن است پیش از تجویز داروهای کاهنده کلسترول، آزمایش عملکرد کبدی را توصیه کند. این آزمایش‌ها به بررسی تاثیر دارو بر کبد شما کمک می‌کنند.

آزمایش‌های تشخیص کلسترول بالا

پزشک برای بررسی سطح کلسترول خون، آزمایش خون تجویز می‌کند. نتایج این آزمایش به تشخیص این عارضه و در نظر گرفتن شرایط درمانی مناسب کمک می‌کند. یک آزمایش خون به نام پنل لیپیدی اعداد زیر را نشان می‌دهد:

• کلسترول کل: باید کمتر از 200 میلی گرم در دسی لیتر (mg/dL) باشد.
• کلسترول بد (LDL): باید کمتر از 100 mg/dL باشد.
• کلسترول خوب (HDL): باید بالاتر از 60 mg/dL باشد.
• تری گلیسیریدها: باید کمتر از 150 mg/dL باشد.

همچنین پزشک ممکن است معاینه فیزیکی انجام دهد و درباره سابقه پزشکی و خانوادگی شما سوال بپرسد. در ادامه پزشکان ممکن است آزمایش‌های زیر را تجویز کنند:

• سنجش CRP با حساسیت بالا (hs-CRP)
• لیپوپروتئین (a)
• آپولیپوپروتئین B
• اسکن کلسیم عروق کرونر

کلسترول بالا ممکن است از دوران کودکی یا نوجوانی شروع شود. به همین دلیل دستورالعمل‌هایی برای غربالگری کودکان در نظر گرفته شده است که عبارتند از:

• کودکان و نوجوانان: از سن 9 سالگی هر 5 سال یک بار آزمایش خون انجام دهند. کودکی که والدین او کلسترول بالا یا سابقه مشکلات قلبی دارند، ممکن است نیاز باشد زودتر این آزمایش‌ها را شروع کنند.
• مردان: تا سن 45 سالگی هر پنج سال یک بار آزمایش خون انجام دهند. از سن 45 تا 65 سالگی هر یک تا دو سال یک بار بررسی شوند و بعد از 65 سالگی هر سال بررسی شوند.
• زنان: تا سن 55 سالگی هر پنچ سال یک بار آزمایش خون انجام دهند. از سن 55 تا 65 سالگی هر یک تا دو سال بررسی شوند و بعد از 65 سالگی هر سال بررسی شوند.

این دستورالعمل‌ها کلی هستند. درباره زمان مناسب برای بررسی سطح کلسترول خون خود با پزشک مشورت کنید. فردی که در دهه 20 زندگی اعداد کلسترول بالایی دارد، ممکن است برای مدتی به آزمایش‌های سالانه نیاز داشته باشد. افرادی که عوامل خطر ابتلا به بیماری قلبی دارند نیز ممکن است به آزمایش‌های مکرر نیاز داشته باشند.

چگونه کلسترول را بدون دارو کنترل کنیم؟

ممکن است فقط با تغییر عادات روزانه، سطح کلسترول بالا بهبود یابد. از جمله کارهایی که می‌توانید برای کنترل کلسترول خون خود انجام دهید، عبارتند از:

• فعالیت بدنی داشته باشید؛
• سیگار را ترک کنید؛
• حداقل هفت ساعت در طول شبانه روز بخوابید؛
• سطح استرس خود را مدیریت کنید؛
• غذاهای مفید برای سلامت قلب مصرف کنید؛
• میزان مصرف الکل را محدود کنید؛
• وزن خود را در محدوده سالم حفظ کنید.

سخن پایانی

کلسترول بالا اغلب هیچ علامتی ندارد، اما در صورت عدم درمان ممکن است باعث بروز مشکلات جدی شود. خبر خوب اینجاست که با تغییر سبک زندگی مانند داشتن فعالیت بدنی منظم، رژیم غذایی سالم، کنترل وزن، ترک سیگار و.. می‌توان تا حدی کلسترول بالا را کنترل کرد. در صورت عدم اثربخشی این راهکارها ممکن است پزشک داروهایی برای کنترل کلسترول خون تجویز کند.

منابع: clevelandclinic، mayoclinic، healthline، webmd، clevelandclinic