سکته قلبی یکی از مهمترین علل مرگومیر در سراسر جهان است و علائم سکته قلبی اهمیت زیادی دارد. اما آنچه اهمیت بیشتری دارد، روند خاموش و تدریجی این بیماری است. در بیشتر موارد، این عارضه به دنبال تغییرات طولانیمدت در عروق قلبی و سبک زندگی ایجاد میشود. به همین دلیل، درک ماهیت سکته قلبی، علائم و علل آن گامی اساسی در پیشگیری و مدیریت بهموقع آن محسوب میشود.
سکته قلبی چیست؟
سکته قلبی عارضهای اورژانسی و خطرناک است که در اثر نرسیدن خون کافی به بخشی از عضله قلب ایجاد میشود. این وضعیت میتواند دلایل مختلفی داشته باشد، اما معمولا مربوط به انسداد یک یا چند شریان قلبی است. روشن است که بدون جریان خون، بافت عضلانی قلب شروع به مردن میکند و اگر جریان خون به سرعت برنگردد، به آسیب دائمی قلب یا مرگ منجر میشود.
علت سکته قلبی
سکته قلبی به دلایل مختلفی ایجاد میشود که از جمله آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- انسداد یکی از رگهای خونی قلب به دلیل تجمع پلاک در دیواره شریانها؛
- لخته شدن خون در رگها و توقف جریان خون به عضله قلب؛
- اسپاسم رگهای خونی قلب؛
- بیماریهای نادری که باعث تنگی غیرطبیعی رگهای خونی میشوند؛
- لخته خون یا حبابی که در قسمت دیگری از بدن ایجاد میشود و در رگهای قلبی گیر میکند (آمبولی)؛
- ناهنجاری مادرزادی رگهای خونی قلب؛
- افت شدید فشار خون، کاهش اکسیژن یا تپش سریع قلب (این شرایط باعث میشوند که قلب برای مدت طولانی، خون کافی دریافت نکند).
علت سکته قلبی در جوانان
متاسفانه طی دهههای اخیر، سکته قلبی در افراد زیر ۴۰ سال افزایش یافته و این شامل نوجوانان نیز میشود. در این بخش با عوامل خطر سکته قلبی در این گروههای سنی آشنا میشویم:
- بیماریهای مادرزادی قلبی؛
- هیپرکلسترولمی خانوادگی هموزیگوت: هیپرکلسترولمی خانوادگی، یک اختلال ژنتیکی نادر است که میتواند باعث افزایش کلسترول در کودکان شود؛
- عوارض ناشی از بیماری کاوازاکی: کاوازاکی یک بیماری التهابی با علتی ناشناخته است که معمولا کودکان زیر 5 سال را درگیر میکند. این بیماری میتواند قسمتهای مختلف بدن از جمله قلب را تحت تاثیر قرار دهد؛
- الگوهای ناسالم سبک زندگی از جمله بیتحرکی، رژیم غذایی ناسالم، استعمال دخانیات و مواد مخدر.
پیش علائم سکته قلبی
سکته قلبی در برخی افراد، به صورت تدریجی و همراه با علائمی که ممکن است اورژانسی به نظر نرسند، بروز میکند. این علائم هشداردهنده اولیه که در اغلب موارد نادیده گرفته میشوند، عبارتند از:
- احساس فشار یا سفتی در قفسه سینه (به جای درد در این ناحیه)؛
- درد در برخی نواحی بدن مانند بازوها، فک، گردن یا پشت؛
- تعریق سرد؛
- سوزش سردل یا سوء هاضمه؛
- تنگی نفس؛
- تهوع یا استفراغ؛
- خستگی غیرمعمول.
علائم سکته قلبی
علائم سکته قلبی ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- درد قفسه سینه که بیش از چند دقیقه طول بکشد؛
- تنگی نفس؛
- سرگیجه؛
- احساس ناراحتی در قسمت بالایی بدن؛
- احساس سبکی سر؛
- تعریق سرد؛
- تهوع و استفراغ؛
- خستگی که ممکن است بدون دلیل مشخص، چند روز ادامه پیدا کند.
علائم سکته قلبی خاموش
گاهی سکته قلبی بدون هیچ علامتی اتفاق میافتد و ممکن است حتی خود شخص هم متوجه آن نشود. به این نوع سکته، سکته قلبی خاموش میگویند. با این حال ممکن است در اثر سکته قلبی خاموش احساس کنید که:
- انگار دچار آنفلوانزا شدهاید؛
- عضلات قفسه سینه یا قسمت بالای پشت بدن، گرفته یا درد میکند؛
- در فک، بازوها یا قسمت بالایی پشت خود احساس درد دارید؛
- بسیار خسته هستید؛
- سوءهاضمه دارید.
علائم سکته قلبی خفیف
سکته قلبی خفیف ممکن است با گسترهای از علائم بروز کند. این علائم شبیه علائم سکته قلبی شدید هستند و باعث درد یا فشار در قفسه سینه یا تنگی نفس میشوند. درد مبهم فک، تهوع و خستگی نیز میتوانند از سایر نشانههای سکته قلبی خفیف باشند. البته ممکن است خود شخص یا حتی پزشک، در نگاه اول متوجه این نشانهها نشود.
اگر چند مورد از علائم زیر را تجربه کردید، حتما با اورژانس تماس بگیرید. همه این موارد میتوانند از نشانههای سکته قلبی خفیف باشند:
- درد، فشار یا سفتی در قفسه سینه؛
- تنگی نفس؛
- درد بازو، فک، گردن یا پشت؛
- تعریق ناگهانی و شدید؛
- خستگی یا ضعف؛
- تهوع یا استفراغ؛
- سوءهاضمه یا سوزش سردل؛
- احساس سبکی سر، سرگیجه یا غش.
علائم سکته قلبی در زنان
صرف نظر از جنسیت افراد، درد در ناحیه قفسه سینه شایعترین علائم سکته قلبی است. با این وجود برخی از خانمها علائم دیگری را نیز تجربه میکنند که از جمله آنها عبارتند از:
- تنگی نفس، خستگی و بیخوابی که پیش از سکته قلبی شروع میشود؛
- درد در ناحیه پشت، شانهها، گردن، بازوها یا شکم؛
- تهوع و استفراغ؛
- اضطراب؛
- ناراحتی معده؛
- خستگی و ضعف غیرمعمول.
علائم سکته قلبی چقدر طول میکشد؟
درد یا ناراحتی قفسه سینه در سکته قلبی معمولا بیش از چند دقیقه ادامه دارد یا ممکن است از بین برود و دوباره برگردد. در برخی موارد، این ناراحتی میتواند بیش از ۱۵ تا ۳۰ دقیقه طول بکشد و با استراحت یا مصرف دارو برطرف نمیشود.
طول عمر بعد از سکته قلبی
بسیاری از افراد پس از سکته قلبی بهطور کامل بهبود مییابند و عمری طولانی خواهند داشت. با این حال از میان هر پنج فرد بالای ۴۵ سال که سکته قلبی را پشت سر گذاشتهاند، حدود یک نفر ممکن است طی پنج سال آینده دوباره دچار این عارضه شود. این در حالی است که آگاهی از عوارض احتمالی این بیماری و انجام اقدامات پیشگیرانه، نقش موثری در سلامتی و طول عمر بیماران دارد. در ادامه با راهکارهای جلوگیری از سکته قلبی و عوارض احتمالی این بیماری آشنا میشویم.
جلوگیری از سکته قلبی
بر اساس منابع پزشکی معتبر و بهروز دنیا، اقدامات و توصیههای زیر به حفظ سلامت قلب و جلوگیری از سکته قلبی کمک میکنند:
- ترک سیگار و سایر دخانیات: دود سیگار سطح اکسیژن خون را کاهش و فشار خون و ضربان قلب را افزایش میدهد. اما خوشبختانه فواید ترک سیگار، تنها یک روز بعد از ترک شروع میشوند. تا جایی که یک سال پس از ترک سیگار، خطر سکته قلبی 50% کاهش پیدا میکند. نکته مهم دیگر این است که حتی اگر سیگاری نیستید، بهتر است به طور غیرمستقیم هم در معرض دود سیگار قرار نگیرید.
- روزانه حداقل 30 تا 60 دقیقه فعالیت بدنی داشته باشید.
- از یک رژیم غذایی سالم پیروی کنید: سبزیجات، میوهها، حبوبات، گوشت سفید، ماهی، لبنیات کمچرب، غلات کامل و چربیهای مفید مانند روغن زیتون را در رژیم غذایی خود بگنجانید. از مصرف غذاهای شور، قند، نوشیدنیهای شیرین، الکل، غذاهای فرآوریشده، گوشت قرمز، لبنیات پرچرب و چربیهای ترانس نیز پرهیز کنید.
- وزن خود را در محدوده سلامتی حفظ کنید: BMI بالاتر از ۲۵ اضافهوزن محسوب میشود و با افزایش خطر بیماری قلبی و سکته همراه است. اندازه دور کمر هم شاخص مهمی برای چربی شکمی و خطر ابتلا به سکته قلبی محسوب میشود. دور کمر ایدهآل برای مردان و زنان بهترتیب حداکثر 101.6 و 88.9 سانتیمتر است.
- خواب کافی و باکیفیت داشته باشید: بیشتر بزرگسالان به حداقل ۷ ساعت خواب در طول شبانهروز نیاز دارند.
- استرس خود را مدیریت کنید.
- به طور منظم کلسترول، فشار خون و قند خون خود را پایش کنید: فشار خون و کلسترول بالا میتوانند بدون علامت باشند ولی در عین حال به قلب و عروق آسیب بزنند.
- از ابتلا به عفونت پیشگیری کنید: برخی از عفونتها مانند عفونتهای لثه میتوانند یکی از عوامل خطر بیماریهای قلبی باشند. بنابراین هر روز مسواک بزنید، نخ دندان بکشید و بهطور منظم به دندانپزشک مراجعه کنید.
عوارض سکته قلبی
عوارض سکته قلبی ممکن است جدی و گاه تهدیدکننده زندگی باشند. این عوارض شامل موارد زیر هستند:
- آریتمی قلبی (ضربان غیرطبیعی قلب که میتواند به مرگ ناگهانی منجر شود)؛
- نارسایی قلبی؛
- بیماریهای مربوط به دریچههای قلب؛
- سکته مغزی؛
- ایست قلبی ناگهانی؛
- افسردگی و اضطراب؛
- شوک قلبی یا شوک کاردیوژنیک (شوک کاردیوژنیک میتواند به دلیل کمبود اکسیژن، به آسیب کبدی یا در موارد شدیدتر به مرگ منجر شود)؛
- نقص دیواره بینبطنی یا پارگی دیواره آزاد قلب (این موارد، اغلب در صورت عدم درمان بهموقع سکته قلبی ایجاد میشوند).
تفاوت ایست قلبی و سکته قلبی
| مورد مقایسه | سکته قلبی | ایست قلبی |
| تعریف | زمانی رخ میدهد که یکی از شریانها مسدود میشود و خون به بخشی از قلب نمیرسد. | زمانی رخ میدهد که یک اختلال الکتریکی در قلب، باعث ضربان غیرطبیعی (آریتمی) میشود. |
| پیامد اولیه | اگر شریان سریع باز نشود، بخشی از قلب که توسط آن شریان تغذیه میشود، شروع به مردن میکند. | قلب نمیتواند خون را به مغز، ریهها و سایر اندامها پمپاژ کند. |
| توقف/ عدم توقف تپش قلب | قلب معمولا در جریان سکته قلبی از تپش بازنمیایستد. | فرد هوشیاری و نبض خود را از دست میدهد. |
| نحوه شروع | علائم ممکن است شدید باشند و فورا ظاهر شوند یا بهتدریج و به صورت خفیف شروع شوند. | بهطور ناگهانی و معمولا بدون هشدار قبلی اتفاق میافتد. |
| پیامدهای عدم درمان بهموقع | هرچه درمان دیرتر انجام شود، آسیب بیشتر است. | اگر در عرض چند دقیقه کمک پزشکی دریافت نشود، ممکن است فرد جان خود را از دست بدهد. |
| رابطه ایست قلبی و سکته قلبی | سکته قلبی، خطر ایست قلبی ناگهانی را افزایش میدهد. | ایست قلبی ناگهانی میتواند پس از سکته قلبی یا در دوران نقاهت رخ دهد. |
درمان سکته قلبی
درمان سکته قلبی به معنای بازگرداندن جریان خون به عضله آسیبدیده قلب در سریعترین زمان ممکن است و میتواند با روشهای مختلفی انجام شود. این روشهای درمانی معمولا شامل موارد زیر هستند:
- دریافت اکسیژن: افرادی که در نفس کشیدن مشکل دارند یا سطح اکسیژن خونشان پایین است، معمولا در کنار سایر روشهای درمان سکته قلبی، اکسیژن مکمل نیز دریافت میکنند. به این ترتیب سطح اکسیژن خون افزایش مییابد و فشار وارد بر قلب کاهش پیدا میکند.
- مصرف دارو: موارد زیر از جمله داروهایی هستند که توسط پزشک و با توجه به شرایط بیمار، معمولا برای درمان سکته قلبی تجویز میشوند:
- داروهای ضدلخته خون مانند آساور (آسپیرین)؛
- داروهای کاهنده درد قفسه سینه و گشادکننده رگهای خونی مانند سوستاک (نیتروگلیسیرین)؛
- داروهای ضدفشار خون مانند اپرینسا (اپلرنون)، والزتور (والسارتان)، آملوبر (آملودیپین) و بیتوال (ساکوبیتریل/ والسارتان)؛
- بتابلاکرها که به کاهش ضربان قلب و بهبود آسیب ناشی از سکته کمک میکنند. مثل کنکور (بیزوپرولول همی فومارات).
- استاتینها که با کمک به پایداری پلاک در رگهای خونی قلب، احتمال پارگی آنها را کمتر میکنند و با کاهش سطح کلسترول خون خطر سکته قلبی مجدد را پایین میآورند مانند آتورواستاتین (آتورکسین)؛
توجه: از مصرف خودسرانه دارو اکیدا خودداری کنید.
- آنژیوپلاستی: آنژیوپلاستی جریان خون را به عضله قلب برمیگرداند و هرچه زودتر انجام شود، نتیجه آن بهتر خواهد بود.
- جراحی بایپس عروق کرونری: افرادی که دچار انسداد شدید عروق کرونری هستند، ممکن است به جراحی بایپس عروق کرونری نیاز داشته باشند. این روش معمولا با نام جراحی قلب باز نیز شناخته میشود.
چگونه به فردی که دچار سکته قلبی شده کمک کنیم؟
وقتی پای سکته قلبی وسط باشد، اهمیت زمان دوچندان میشود. تا جایی که حتی چند دقیقه تاخیر در کمک به فرد مبتلا، میتواند منجر به آسیب دائمی به قلب یا حتی مرگ شود. بنابراین اگر فردی در اطراف شما دچار این عارضه شد، فورا اقدامات زیر را انجام دهید:
- با شماره 115 تماس بگیرید و علائم بیمار را برای پزشک اورژانس شرح دهید و با مشورت پزشک اقدامات لازم قبل رسیدن اورژانس را انجام دهید.
- اگر بیمار نبض ندارد یا نفس نمیکشد، احیای قلبی- ریوی را شروع کنید. اگر برای این کار آموزش ندیدهاید، سراغ روش احیا با دست بروید. برای این کار کف دو دستتان را محکم و سریع روی قفسه سینه بیمار فشار بدهید (حدود 100 تا 120 بار در دقیقه)؛
علائم بالینی سکته قلبی
علائم بالینی سکته قلبی عمدتا با درد شدید و فشاری در قفسه سینه ظاهر میشود که معمولا بیش از چند دقیقه طول میکشد و ممکن است به بازو، گردن، فک، شانه یا پشت منتشر شود. همراه با آن، تنگی نفس، تعریق سرد، تهوع یا استفراغ، سرگیجه، ضعف شدید، آریتمی و رنگ پریدگی نیز شایع هستند و ظهور هر یک از این علائم نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
علائم سکته قلبی در جوانان
علائم شایع شامل درد یا فشار قفسه سینه است که میتواند به بازو، گردن، فک یا پشت منتشر شود، اما در برخی موارد درد ممکن است خفیف یا کوتاهمدت باشد. گاهی سکته در جوانان با علائم غیرمعمول مانند درد معده، سوءهاضمه یا درد شانه و بازو بدون درد قفسه سینه همراه است.
علائم سکته قلبی خفیف در زنان
در زنان، سکته قلبی خفیف اغلب با علائم غیرمستقیم و کمتر مشخص بروز میکند. این علائم شامل خستگی غیرمعمول یا شدید، تنگی نفس، ضعف عمومی، تهوع یا استفراغ، تعریق سرد، سرگیجه، درد یا فشار خفیف در قفسه سینه، پشت، گردن، فک یا شانه و احساس اضطراب یا بیقراری است. به همین دلیل سکته قلبی در زنان اغلب دیرتر تشخیص داده میشود و نیازمند هوشیاری بالینی و ارزیابی فوری است.
علائم سکته قلبی خفیف در مردان
در مردان، سکته قلبی خفیف معمولا با درد یا فشار خفیف در قفسه سینه ظاهر میشود که ممکن است کوتاهمدت باشد و به بازو، گردن، فک یا پشت منتشر شود. سایر علائم شامل تنگی نفس، خستگی غیرمعمول، تعریق سرد، سرگیجه، تهوع یا سوءهاضمه و ضربان قلب نامنظم است. این علائم گاهی خفیف یا گذرا هستند و باعث میشوند سکته قلبی در مردان دیرتر تشخیص داده شود، بنابراین هر تغییر غیرمعمول در وضعیت قلبی یا تنفسی باید فورا ارزیابی پزشکی شود.
عوارض سکته قلبی شدید
سکته قلبی شدید میتواند منجر به عوارض کوتاهمدت و بلندمدت جدی شود. در کوتاهمدت، بیمار ممکن است دچار نارسایی حاد قلبی، آریتمیهای تهدیدکننده حیات، شوک قلبی، افت فشار خون، تورم ریهها و توقف قلبی ناگهانی شود.
در بلندمدت، عوارض شامل نارسایی مزمن قلبی، آسیب دائمی عضله قلب، ایجاد لخته خون و سکته مغزی، ضعف عملکرد کلیهها و افزایش ریسک سکته مجدد یا آریتمیهای مزمن است. به همین دلیل، پیگیری پزشکی دقیق، دارودرمانی و تغییر سبک زندگی پس از سکته شدید حیاتی است.
فشار خون پایین و سکته قلبی
فشار خون پایین میتواند در برخی شرایط با سکته قلبی مرتبط باشد. اگر فشار خون بهطور شدید کاهش یابد، جریان خون به قلب و سایر اندامها کاهش مییابد و عضله قلب ممکن است اکسیژن کافی دریافت نکند.
سخن پایانی
در این مطلب با علائم، علل، عوارض و روشهای درمان سکته قلبی آشنا شدیم و دیدیم که اصلاح سبک زندگی، ترک سیگار، فعالیت بدنی منظم و پایبندی به یک رژیم غذایی سالم از مهمترین اقداماتی هستند که میتوانند در پیشگیری از سکته قلبی نقش داشته باشند. شما چه اقدامی را برای حفظ سلامت قلب خود انجام میدهید؟
منابع: clevelandclinic، health.clevelandclinic، my.clevelandclinic، mayoclinic، nhs، mayoclinic
